Phần lớn sự cố liên quan tới thang rút không đến từ việc chiếc thang kém, mà đến từ ba phút đầu và ba phút cuối của ca làm việc: lúc mở thang ra và lúc thu thang lại. Bài viết này chỉ bàn về thao tác và bảo dưỡng, dành cho tổ trưởng và người trực tiếp trèo. Phần cấu tạo, tải trọng và cách chọn mua nằm ở một bài riêng.

Sử Dụng Thang Rút An Toàn Bắt Đầu Từ Thao Tác Mở Và Thu

Kẹp tay là dạng chấn thương đặc trưng của nhóm thang ống lồng. Khi thu, mỗi đốt trượt vào đốt bao ngoài, và ngón tay đặt trên bậc hoặc ôm vòng quanh thân thang nằm đúng đường đi của mép ống.

Trình tự mở đúng: dựng thang đứng sát tường, giữ đốt dưới bằng chân, kéo từng đốt lên theo thứ tự từ dưới lên, nghe chốt ăn ở đốt này rồi mới kéo đốt kế tiếp. Không cầm ngang thân rồi giật cho các đốt bung ra một lượt.

Trình tự thu làm ngược lại: giữ thang thẳng đứng, mở chốt của đốt trên cùng trước, để đốt đó hạ xuống có kiểm soát, bàn tay đặt trên mặt bậc chứ không ôm vòng quanh thanh dọc. Nhiều dòng có cơ cấu hạ chậm, nhưng cơ cấu đó chỉ làm chậm chứ không thay thế việc đặt tay đúng chỗ.

Thu thang trong lúc thang đang nằm ngang trên mặt đất là tư thế dễ kẹp tay nhất, vì trọng lực không giúp kiểm soát tốc độ hạ.
Găng quá dày làm mất cảm giác chốt đã ăn hay chưa; nên chọn loại ôm tay trong nhóm găng tay bảo hộ bám tốt thay vì găng vải bông dày.
Không để người thứ hai đứng trong bán kính thang khi đang thu.
Không thu thang khi vẫn còn treo túi đồ nghề trên bậc.

Dựng Thang Theo Một Phần Tư Chiều Dài Làm Việc

Với thang tựa, góc dựng quyết định thang trượt chân hay lật ngửa. Quy tắc dùng được ngoài hiện trường: khoảng cách từ chân thang tới chân tường bằng khoảng một phần tư chiều dài làm việc, tức đoạn thân tính từ chân thang tới điểm tựa phía trên. Cách diễn đạt này lấy theo quy định của OSHA cho ngành xây dựng tại điều 1926.1053 về thang di động; về mặt hình học nó tương đương góc nghiêng khoảng 75 độ.

Cách ước lượng không cần thước: đứng thẳng, mũi bàn chân chạm chân thang, hai tay duỗi ngang vai về phía trước. Nếu lòng bàn tay chạm đúng mặt bậc ngang vai thì góc đang xấp xỉ đạt.

Cùng điều khoản đó yêu cầu phần đỉnh nhô lên khỏi mặt sàn tiếp cận ít nhất 0,9 m, để người bước qua có chỗ bám bằng tay. Nếu chiều dài thang không cho phép nhô đủ, phải buộc cố định đỉnh thang vào kết cấu cứng và bố trí thêm tay vịn.

Cùng điều khoản đó còn đặt hai kích thước mà người nhận thang đo lại được bằng thước cuộn. Khoảng cách giữa hai bậc liên tiếp phải nằm trong 25 đến 36 centimet, đo từ tim bậc này sang tim bậc kia, không phải đo khe hở giữa hai bậc; và khoảng hở giữa hai thanh dọc của thang xách tay phải từ 29 centimet trở lên. Bậc thưa hơn mức trên buộc người trèo phải với chân ở mỗi nhịp, còn hai thanh dọc hẹp hơn mức trên làm bàn chân không đặt trọn lên bậc. Hai phép đo này mất chưa tới một phút và làm được ngay trước lúc ký biên bản nhận hàng.

Dựng dốc hơn quy tắc trên thì trọng tâm người trèo dễ vượt ra sau chân thang; dựng thoải hơn thì chân thang có xu hướng trượt ra xa. Cả hai lỗi đều xảy ra vì người dựng chọn góc theo chỗ trống sẵn có thay vì theo chiều dài thân thang.

Giữ Chân Thang Không Trượt Trên Từng Loại Nền

Chân đế cao su là chi tiết rẻ nhất và hỏng nhanh nhất trên chiếc thang. Chân mòn nhẵn mất gờ thì độ bám tụt mạnh, và người dùng thường không nhận ra vì thang vẫn đứng yên khi chưa có tải.

Nền bê tông khô: chân cao su còn gờ là đủ. Kiểm tra bằng cách lật thang lên xem hai chân có mòn lệch nhau không.
Nền gạch men, sàn epoxy: bề mặt trơn, nên kê thảm cao su hoặc tấm chống trượt xuống dưới chân thang.
Nền ẩm, có dầu: lau khô vệt dầu trước khi dựng. Dầu máy làm cao su trượt gần như trên băng.
Nền đất mềm, nền cát: kê tấm cứng dưới cả hai chân, không kê một bên. Kê lệch làm thân vẹo và dồn tải về một thanh dọc.
Nền dốc: không dùng thang tựa. Nếu buộc phải làm, cần loại có chân đế điều chỉnh được độ cao từng bên.

Một cách kiểm tra nhanh trước khi trèo: dựng xong, đặt một chân lên bậc thấp nhất rồi dồn trọng lượng và đẩy nhẹ về phía tường. Nếu chân thang nhích dù chỉ vài milimét, nền đó không đủ bám và phải xử lý trước, chứ không phải leo cẩn thận hơn.

Với việc kéo dài trên mười phút, buộc cố định đỉnh thang hoặc cử một người giữ chân thang. Người giữ chân phải đứng nhìn lên và không rời vị trí, chứ không phải người vừa giữ vừa làm việc khác.

Một điều kiện nữa của cùng văn bản: thang dùng ở nơi người trèo có thể chạm vào thiết bị điện để hở phải có ray làm bằng vật liệu không dẫn điện. Thang nhôm không đáp ứng được điều kiện này, nên các tổ vừa sửa điện vừa sửa cơ khí cần tách riêng một nhóm thang cho công việc gần điện và đánh dấu ngay trên thân thay vì để chung giá. Cùng điều khoản đó cấm hẳn loại thang một ray, thứ thỉnh thoảng vẫn xuất hiện dưới dạng hàng tự chế trong xưởng.

Hai điều cấm nữa nằm trong cùng văn bản và cùng bị vi phạm khi công việc đang gấp. Thứ nhất, cấm buộc nối hai cây thang lại để có một đoạn dài hơn, trừ khi thang được thiết kế sẵn cho việc đó; mối buộc bằng dây hay bằng kẹp không thay thế được khớp nối của nhà sản xuất. Thứ hai, cấm dịch chuyển, xê dịch hay kéo dài thang khi trên đó còn người, kể cả khi người ấy mới đứng ở bậc thấp nhất. Cả hai tình huống đều bắt đầu từ mong muốn tiết kiệm đúng một lần leo xuống.

Con số tải trọng in trên nhãn thang cũng nên đọc cho đúng nghĩa. Cùng văn bản đó yêu cầu thang xách tay phải chịu được ít nhất bốn lần tải trọng dự kiến tối đa, riêng thang kim loại hoặc nhựa thuộc loại 1A cực nặng thì hệ số là 3,3 lần. Nghĩa là con số ghi trên nhãn đã là mức làm việc, phần nhân thêm nằm ở bên trong thiết kế để hấp thụ những cú dồn lực đột ngột, chứ không phải phần dư để khai thác. Tải trọng dự kiến tối đa cần cộng cả người, quần áo, giày, túi đồ nghề và vật tư mang lên; một người nặng 70 kg cộng thêm giày, đai an toàn, túi đồ nghề và cuộn vật tư mang lên có thể vượt qua con số in trên nhãn mà không ai kịp nhận ra. Cân cả bộ đúng một lần rồi ghi con số ấy vào sổ thiết bị là xong, thay vì mỗi người tự áng chừng theo cân nặng cơ thể.

Kiểm Chốt Khoá Từng Đốt Trước Khi Đặt Chân Lên Bậc

Bước này bị cắt nhiều nhất khi vội, và cũng là nguyên nhân trực tiếp của các vụ tụt đốt. Làm đủ mất chưa tới nửa phút.

Sau khi kéo tới chiều cao cần dùng, đứng dưới đất, dùng cả hai tay ấn mạnh xuống bậc thấp nhất của mỗi đốt, đi lần lượt từ đốt trên cùng xuống. Đốt nào phát ra tiếng lạch cạch hoặc lún xuống một đoạn là chốt của đốt đó chưa ăn hết. Hạ hẳn đốt đó rồi kéo lại, tuyệt đối không lấy tay đẩy chốt cho vào khớp.

Trên loại đổi được giữa dạng thẳng và dạng chữ A, kiểm thêm bản lề giữa: bản lề phải khoá chắc ở đúng vị trí đang dùng và không rơ theo phương ngang. Đây là chi tiết chịu lực chính khi thang ở dạng chữ A.

Khi trèo, giữ ba điểm tiếp xúc, mặt luôn hướng vào thang cả lúc lên lẫn lúc xuống, đồ nghề để trong túi đeo hông. Với việc phải rời tay khỏi thang, cần đeo dây đai an toàn toàn thân neo vào kết cấu cố định, và đội mũ bảo hộ có quai cằm để mũ không rơi khi cúi đầu.

Vệ Sinh Ống Lồng Để Chốt Không Bị Kẹt

Bụi mịn, cát và vữa lọt vào khe giữa hai đốt là nguyên nhân số một khiến thang kéo nặng, thu không hết hoặc chốt ăn nửa chừng. Khác với thang liền, loại ống lồng cần được bảo dưỡng như một cơ cấu trượt chứ không như một khung nhôm đơn thuần.

Sau mỗi công trình có bụi hoặc vữa, kéo hết thang ra, lau khô toàn bộ mặt ngoài của từng đốt bằng giẻ sạch, chú ý phần mặt tiếp xúc giữa hai đốt. Không xịt nước áp lực vào khe, vì nước đẩy bụi vào sâu hơn rồi đọng lại bên trong.

Bôi trơn ở mức tối thiểu và đúng chỗ: một lớp mỏng lên trục chốt và bản lề, không bôi lên mặt ngoài đốt. Dầu trên mặt đốt hút bụi và biến khe trượt thành rãnh cát. Cũng không bôi lên bậc, vì bậc trơn là rủi ro trực tiếp cho người trèo.

Dấu hiệu sớm cho biết khe trượt đã bẩn: khi thu, đốt tụt xuống theo từng nấc giật cục thay vì trôi đều; hoặc khi kéo, phải dùng lực khác nhau rõ rệt giữa hai bên thanh dọc. Xử lý ngay ở giai đoạn này chỉ mất mươi phút lau chùi. Để tới lúc kẹt hẳn thì thường phải tháo cả đốt ra, mà tháo đốt trên loại ống lồng không phải việc làm được tại hiện trường.

Cất nơi khô ráo, treo ngang trên giá có nhiều điểm đỡ. Dựng đứng tựa tường lâu ngày làm thân cong nhẹ, và thân cong thì đốt trượt nặng dần cho tới lúc kẹt hẳn.

Dấu Hiệu Phải Loại Thang Khỏi Hiện Trường

Thang nhôm không sửa lại được theo nghĩa kết cấu. Nhôm đã biến dạng thì vùng đó đã mất khả năng chịu tải ban đầu, nắn thẳng chỉ trả lại hình dáng chứ không trả lại sức bền.

Vết nứt bất kỳ trên thanh dọc, dù ngắn, nhất là đoạn gần mối tán và gần bản lề.
Móp sâu hoặc thân đốt bị bẹp làm đốt bên trong không trượt qua được.
Chốt gãy, mất lò xo, hoặc phải dùng tay đẩy vào khớp mới ăn.
Bậc lỏng ở mối tán, lắc nghe rõ tiếng rơ.
Chân đế mòn trơ nhôm hoặc mất hẳn một bên và không có phụ tùng thay.
Thang từng bị xe cán, từng rơi từ trên cao xuống, hoặc từng chạm vào phần mang điện.

Thang bị loại phải đưa ra khỏi khu vực làm việc ngay, dán nhãn cấm dùng hoặc tháo bậc để không ai lấy dùng lại. Để một chiếc thang hỏng dựng chung giá với thang tốt là cách chắc chắn nhất để nó quay lại hiện trường vào một ca gấp.

Ai Chịu Trách Nhiệm Và Ghi Vào Đâu

Quy trình chỉ tồn tại khi có người tên tuổi gắn vào. Mô hình gọn cho một tổ bảo trì gồm ba lớp.

Lớp thứ nhất là người trèo, kiểm tra trước mỗi lần dùng theo đúng các bước ở trên, và có quyền từ chối trèo. Lớp thứ hai là tổ trưởng, kiểm tra định kỳ toàn bộ thang trong tổ rồi ghi ngày kiểm và tình trạng vào sổ. Lớp thứ ba là bộ phận quản lý thiết bị, giữ danh mục theo mã số và quyết định loại bỏ.

Đánh mã số lên thân từng chiếc bằng sơn hoặc nhãn bền là việc nhỏ nhưng đổi được rất nhiều: không có mã số thì sổ kiểm tra không đối chiếu được với thang thật, và mọi kết luận trong sổ chỉ còn giá trị hình thức khi có đoàn kiểm tra an toàn lao động.

Nội dung tối thiểu của một dòng sổ gồm bốn mục: mã thang, ngày kiểm, người kiểm, và kết luận cho dùng hay dừng dùng. Thêm một cột ghi chú mô tả hiện tượng bất thường sẽ giúp nhận ra xu hướng — chẳng hạn cùng một chiếc bị ghi chốt đốt ba khó ăn tới ba lần trong hai tháng là dấu hiệu phải thay chốt chứ không phải lau lại.

Với đơn vị có nhiều tổ, nên thống nhất một mẫu sổ duy nhất thay vì để mỗi tổ tự nghĩ ra. Khi có sự cố, thứ được hỏi tới đầu tiên là hồ sơ, và hồ sơ mỗi tổ một kiểu thì mất rất nhiều thời gian đối chiếu.

Đơn vị nào cần dựng bộ quy trình này cho nhiều tổ cùng lúc có thể liên hệ để lấy mẫu biểu kiểm tra và mẫu sổ theo dõi thiết bị.

Một việc nên chốt ngay từ lúc mua: yêu cầu nhà cung cấp gửi kèm hướng dẫn sử dụng bản tiếng Việt và danh mục phụ tùng thay thế của đúng model, vì chốt đốt và đệm chân là hai thứ mòn trước nhất và phải thay riêng.