Lưới che nắng là tấm lưới dệt từ sợi nhựa, căng phía trên luống cây để cắt bớt một phần bức xạ mặt trời trước khi nó chạm tới lá. Nghe đơn giản, nhưng chọn sai tỷ lệ che hoặc sai loại sợi thì cây vống thân, ra hoa kém, còn tấm lưới thì mục ngay sau một mùa nắng. Bài viết đi vào ba điểm quyết định: tỷ lệ che, chất liệu và cách căng.

Lưới Che Nắng Làm Gì Với Ánh Sáng Và Nhiệt

Cây quang hợp bằng phần bức xạ nằm trong dải bước sóng khoảng 400 đến 700 nanômét. Mỗi loài có một ngưỡng bão hoà ánh sáng riêng. Khi cường độ nắng vượt qua ngưỡng đó, phần ánh sáng thừa không làm tăng thêm quang hợp nữa. Nó chỉ còn làm một việc là đốt nóng bề mặt lá.

Đó là lý do giữa trưa nắng, nhiều vườn thấy lá héo tạm dù đất vẫn ẩm. Cây đóng bớt khí khổng để giữ nước, quang hợp tụt theo. Cắt bớt bức xạ tới bằng một tấm lưới giúp hạ nhiệt độ lá, giảm tốc độ thoát hơi nước và giữ khí khổng mở lâu hơn.

Ba hệ quả thấy được ngoài đồng là lá ít bị cháy mép, quả ít bị rám nắng hoặc nứt vỏ, và mặt đất giữ ẩm lâu hơn nên giãn được nhịp tưới. Ban đêm, tấm lưới cũng chặn bớt phần nhiệt bức xạ từ mặt đất phát ngược lên bầu trời, nên biên độ nhiệt ngày đêm dưới lưới thường hẹp hơn bên ngoài.

Tỷ Lệ Che Nắng Đọc Thế Nào Cho Đúng

Con số phần trăm ghi trên cuộn lưới là tỷ lệ bức xạ mặt trời bị tấm lưới chặn lại. Lưới ghi 50 phần trăm nghĩa là khoảng một nửa lượng bức xạ tới bị giữ lại, phần còn lại đi xuống cây. Đây là giá trị danh nghĩa do nhà sản xuất công bố.

Giá trị thực tế dưới ruộng lệch ít nhiều so với con số in trên nhãn, vì ba lý do:

Góc mặt trời: buổi trưa tia sáng đi gần vuông góc với mặt lưới nên lọt qua nhiều hơn, sáng sớm và chiều tia xiên nên bị chặn nhiều hơn.
Màu sợi: lưới đen hấp thụ nhiệt rồi nóng lên và toả xuống, lưới trắng hoặc bạc phản xạ nhiều hơn nên không khí dưới tán thường mát hơn ở cùng tỷ lệ che.
Độ căng và khoảng cách tới tán: lưới chùng, xếp nếp hoặc căng quá sát ngọn đều làm phân bố sáng không đều.

Một nhầm lẫn hay gặp khi đi mua là đồng nhất tỷ lệ che với định lượng sợi tính bằng gam trên mét vuông. Hai thông số này liên quan nhưng không thay nhau được. Định lượng nói về độ dày và sức chịu lực của tấm lưới, tỷ lệ che nói về lượng sáng bị chặn. Cách kiểm chứng thô nhất là đo cường độ sáng cùng thời điểm ở trong và ngoài tán lưới rồi so hai số đó.

HDPE, Chất Ổn Định UV Và Tuổi Thọ Ngoài Trời

Hầu hết lưới che nắng trên thị trường làm từ HDPE, tức polyethylene mật độ cao. Hạt nhựa được kéo thành sợi dẹt rồi đan hoặc dệt thành tấm. HDPE dẻo, nhẹ, không hút nước và trơ với phần lớn phân bón, nên hợp với điều kiện ngoài đồng.

Tờ rơi bán lưới hay hứa quá tay ở chỗ này: tấm lưới không chống thấm nước. Bản thân sợi HDPE không hút nước, nhưng giữa các sợi là lỗ trống nên nước mưa vẫn xuyên qua. Muốn chắn cả nước thì phải dùng bạt che nắng mưa liền tấm chứ không phải lưới.

Yếu tố quyết định tuổi thọ nằm ở phụ gia. Nhựa PE phơi nắng bị phân huỷ quang: mạch phân tử đứt dần, sợi chuyển từ dẻo sang giòn, bóp nhẹ là gãy vụn. Để chống lại, nhà sản xuất trộn chất hấp thụ tia cực tím và chất ổn định dạng amin cản trở vào nhựa ngay từ khâu kéo sợi. Lưới không có phụ gia này rẻ hơn thấy rõ, và mục cũng thấy rõ sau một mùa.

Không nên tin vào một con số năm sử dụng chung chung, vì nó phụ thuộc hàm lượng phụ gia và cường độ bức xạ tại nơi lắp. Trong phòng thí nghiệm, độ bền thời tiết của nhựa được thử bằng đèn hồ quang xenông theo ISO 4892-2. Khi mua lô lớn, đây là loại kết quả thử nên hỏi nhà cung cấp thay vì hỏi cam kết miệng.

Ghép Tỷ Lệ Che Với Từng Nhóm Cây Trồng

Không có tỷ lệ nào dùng chung cho cả vườn. Cách đặt vấn đề đúng là hỏi cây này ưa sáng tới mức nào và đang ở giai đoạn nào.

Nhóm ưa sáng mạnh như thanh long, hồ tiêu giai đoạn kinh doanh, dưa lưới, rau ăn quả: tỷ lệ che thấp, chủ yếu để cắt đỉnh nắng giữa trưa chứ không che cả ngày.
Vườn ươm và cây con mới ra ngôi hoặc mới ghép: tỷ lệ che trung bình, giữ ẩm và tránh sốc nhiệt trong vài tuần đầu, sau đó hạ dần để cây quen nắng.
Lan, cây cảnh lá, một số cây dược liệu ưa bóng: tỷ lệ che cao, nhưng phải đảm bảo thông gió vì độ ẩm tích lại rất dễ sinh nấm.
Khu chăn nuôi và sân phơi: chọn theo mục tiêu hạ nhiệt cho vật nuôi hoặc cho người làm việc, không theo nhu cầu quang hợp.

Lỗi phổ biến hơn cả là che quá tay. Thiếu sáng kéo dài làm thân vươn dài, lóng thưa, lá mỏng, rễ yếu và tỷ lệ đậu hoa giảm. Cây nhìn xanh tốt nhưng khi bỏ lưới ra thì cháy lá ngay vì chưa kịp thích nghi. Với cây ăn quả, che dày suốt vụ còn làm quả nhạt màu và giảm độ ngọt.

Giải pháp linh hoạt hơn là lắp lưới trên ròng rọc hoặc dây cáp để kéo ra kéo vào. Đợt nắng đỉnh thì kéo phủ, trời dịu thì thu lại. Cách này tốn công lắp đặt ban đầu nhưng giữ được năng suất tốt hơn so với che cố định cả vụ.

Căng Lưới, Neo Mép Và Chống Rách Do Gió

Lưới hỏng vì gió nhiều hơn là hỏng vì nắng. Gió giật làm tấm lưới đập lên xuống liên tục, sợi cọ vào mép khung rồi đứt dần từ điểm buộc. Mấy nguyên tắc lắp đặt sau đây giúp kéo dài tuổi thọ đáng kể.

Căng lưới trên dây cáp hoặc thanh đỡ liên tục, không buộc trực tiếp vào góc sắt sắc cạnh.
Mép cắt phải được may viền hoặc kẹp nẹp. Mép để trần sẽ tưa dần rồi rách lan vào giữa tấm.
Dùng khoen đồng hoặc kẹp chuyên dụng để phân tán lực, thay vì xuyên dây thẳng qua mắt lưới.
Giữ độ căng vừa phải. Căng quá căng thì không còn biên độ để giãn khi nắng nóng, chùng quá thì đọng nước và đập gió.
Chừa khe thoát gió ở đỉnh giàn để áp lực không dồn hết vào một mặt lưới.
Tháo hoặc cuộn lưới trước khi có tin bão. Một tấm lưới căng kín còn có thể kéo đổ cả giàn khung.

Cùng họ sản phẩm này còn có các dòng chuyên dụng khác. Lưới bao che công trình dệt dày hơn để giữ bụi và vật rơi, còn nhóm lưới công nghiệp dùng cho chắn rác, ngăn khoang và bao che thiết bị. Không nên lấy lưới nông nghiệp mỏng để thay cho hai nhóm này.

Lưới Che Nắng Không Thay Được Lưới Chắn Côn Trùng

Đây là hiểu lầm tốn kém nhất. Nhiều vườn căng lưới che nắng rồi giảm thuốc bảo vệ thực vật vì nghĩ tấm lưới đã chặn sâu bệnh. Thực tế hai loại lưới này khác nhau về kích thước lỗ, và khoảng cách giữa chúng rất xa.

Lưới che nắng được thiết kế để cắt sáng nhưng vẫn cho gió đi qua thoải mái, nên lỗ tương đối rộng. Lưới chắn côn trùng thì ngược lại, mật độ sợi được tính theo số ô trên một inch và phải rất dày mới chặn được các loài nhỏ. Bọ trĩ là ví dụ rõ nhất: kích thước cơ thể rất bé nên phải dùng lưới mật độ cao chuyên dùng.

Nếu mục tiêu là cản sâu bệnh, hãy chọn đúng dòng trong nhóm lưới nông nghiệp chắn côn trùng và hỏi rõ mật độ ô lưới. Có thể lắp hai lớp: lớp chắn côn trùng ở vách và lớp che nắng ở mái. Đổi lại phải tính tới việc lưới dày cản gió, làm nhiệt và ẩm tích trong nhà lưới.

Tóm lại, chọn lưới che nắng là chọn ba thứ cùng lúc: tỷ lệ che hợp với cây, sợi HDPE có phụ gia chống tia cực tím, và cách căng chịu được gió tại khu đất của mình. Ba lưu ý thực hành khi dùng lưới phơi nắng quanh năm được viết riêng trong danh mục lưới che nắng.

Thay Lưới Đúng Lúc Và Cất Giữ Sau Mỗi Vụ

Khi so hai cuộn lưới, phép so theo mét vuông luôn nghiêng về loại mỏng và không có phụ gia. Phép so đúng là chia chi phí cho số vụ mà tấm lưới còn dùng được, cộng thêm công tháo lắp mỗi lần thay. Công tháo lắp trên diện tích lớn thường không nhỏ, và nó rơi đúng vào lúc vườn đang bận nhất.

Bốn Dấu Hiệu Cho Biết Lưới Sắp Hết Hạn Dùng

Sợi chuyển màu bạc phấn và mất độ bóng, dấu hiệu lớp ngoài đã bị phân huỷ quang.
Bóp một góc lưới thấy sợi gãy vụn thay vì gập lại rồi bung ra.
Mắt lưới giãn rộng không đều, nhất là ở vùng gần điểm buộc và gần mép.
Cùng vị trí đo mà cường độ sáng lọt qua tăng lên rõ so với đầu vụ, nghĩa là tỷ lệ che đã tụt.

Đưa Lưới Vào Kho Sao Cho Không Mủn

Nhiều tấm lưới hỏng trong kho chứ không hỏng ngoài đồng. Trước khi cất, giũ sạch lá mục và đất bám, vì phần hữu cơ giữ ẩm sẽ làm sợi mủn dần. Rửa bằng nước lã nếu lưới bám phân bón hoặc thuốc, rồi phơi khô hẳn trong bóng râm. Cuộn quanh một lõi ống thay vì gấp, để tránh tạo nếp gãy cố định.

Chỗ cất nên khô, thoáng và tối. Nắng chiếu vào cuộn lưới trong kho vẫn tiếp tục phân huỷ sợi dù lưới đang không làm việc. Đánh dấu lên từng cuộn tỷ lệ che, khổ và ngày bắt đầu dùng, để vụ sau không phải đoán và không lấy nhầm cuộn đã hết tuổi.

Một mẹo quản lý nhỏ nhưng hiệu quả là giữ lại một mẩu lưới mới của mỗi lô làm mẫu đối chứng. Sau vài vụ, đem mẩu đối chứng ra so với tấm đang căng sẽ thấy ngay mức xuống cấp, thay vì phải nhớ lại trạng thái ban đầu bằng cảm giác.