Trước khi có găng, bàn tay trần của người mổ đi thẳng từ ca bệnh này sang ca bệnh khác. Chuyện thay đổi bắt đầu từ một vấn đề rất đời thường trong phòng mổ: da tay của người phụ mổ hỏng vì hoá chất sát trùng. Bài viết lần theo mạch đó, từ đôi găng cao su đặt riêng cho một người, tới ngày ngành y rời cao su tự nhiên sang nitrile, và ngày lớp bột trắng bên trong găng bị loại khỏi bàn mổ.
Lịch Sử Găng Tay Y Tế Bắt Đầu Từ Một Bàn Tay Bị Hỏng
William Stewart Halsted, bác sĩ phẫu thuật tại Bệnh viện Johns Hopkins, là người gắn với đôi găng cao su đầu tiên dùng trong phòng mổ, vào cuối thập niên 1880. Caroline Hampton, người phụ mổ của ông, bị viêm da nặng do dung dịch sát trùng dùng rửa tay và ngâm dụng cụ. Halsted đặt hãng Goodyear làm một đôi găng cao su mỏng theo khuôn bàn tay bà. Da tay hồi phục, và bà tiếp tục đứng mổ.
Chi tiết hay bị kể ngược nằm ở mục đích. Đôi găng đầu tiên sinh ra để che chở người đeo khỏi hoá chất, không phải để chắn vi khuẩn từ tay thầy thuốc sang vết mổ. Ý niệm thứ hai chỉ thành nếp về sau, khi những người phụ mổ khác thấy tiện tay và bắt đầu đeo theo, rồi các ca mổ đeo găng cho kết quả hậu phẫu tốt hơn.
Điều đáng chú ý là mạch nhân quả này lặp lại nhiều lần trong suốt câu chuyện phía sau: mỗi lần ngành y đổi chất liệu hay đổi cách hoàn thiện găng, cú hích đều đến từ tổn thương trên chính người đeo găng nhiều giờ mỗi ngày, chứ không đến từ mong muốn làm sản phẩm tinh vi hơn.
Từ Sát Khuẩn Dụng Cụ Đến Găng Vô Trùng Dùng Một Lần
Bối cảnh của giai đoạn đó là phong trào vô khuẩn do Joseph Lister khởi xướng từ những năm 1860, với axit carbolic dùng để rửa dụng cụ, thấm vào băng gạc và phun vào không khí phòng mổ. Găng cao su xuất hiện như một mảnh ghép muộn của phong trào ấy, sau khi dụng cụ và trường mổ đã được xử lý còn bàn tay thì vẫn chưa.
Trong nhiều thập niên tiếp theo, găng phẫu thuật là hàng dùng lại. Găng dày, được rửa, hấp tiệt trùng rồi cấp phát vòng sau. Bệnh viện đánh số từng đôi, dò lỗ bằng cách bơm hơi vào rồi nhúng nước xem có bọt khí thoát ra, và vá lại chỗ thủng nhỏ. Một đôi găng có hồ sơ vòng đời riêng, gần giống một dụng cụ kim loại hơn là vật tư tiêu hao.
Bước ngoặt là găng dùng một lần. Từ giữa thập niên 1960, hãng Ansell của Úc đưa ra dòng găng y tế dùng một lần sản xuất hàng loạt, và mô hình rửa lại rồi vá mất dần chỗ đứng. Kể từ đó, đơn vị tính của găng chuyển từ đôi sang hộp, và bài toán kiểm soát chất lượng chuyển từ chăm sóc từng đôi sang kiểm mẫu theo lô.
Việc bỏ vòng rửa lại đổi luôn cách bệnh viện tính chi phí. Trước đó tiền nằm ở nhân công hấp sấy, dò lỗ và vá; sau đó tiền dồn hết vào giá mua và định mức tiêu hao mỗi ca. Đây là lý do các khoa bắt đầu theo dõi số chiếc dùng trên mỗi lượt bệnh nhân, một con số trước đó gần như không ai đo.
Vì Sao Ngành Y Rời Bỏ Cao Su Tự Nhiên
Cao su tự nhiên lấy từ mủ cây, và trong mủ có sẵn nhiều loại protein hoà tan. Khi găng được sản xuất, một phần protein ấy còn lại trên bề mặt thành phẩm. Với người tiếp xúc lặp đi lặp lại nhiều giờ mỗi ngày, cơ thể có thể sinh phản ứng miễn dịch với chính nhóm protein này, biểu hiện từ nổi mề đay, chảy nước mũi, khò khè cho tới phản ứng nặng.
Người đi mua găng nên phân biệt ba tình huống hay bị gộp làm một. Viêm da kích ứng là da khô nứt do rửa tay nhiều và đeo găng ẩm, không liên quan miễn dịch. Viêm da tiếp xúc dị ứng là phản ứng chậm với hoá chất phụ gia trong quá trình lưu hoá. Còn dị ứng protein cao su tự nhiên mới là nhóm nguy hiểm nhất và đến nhanh nhất. Tài liệu hướng dẫn phòng ngừa của NIOSH về dị ứng latex mô tả rõ ba nhóm này.
Lời giải của ngành là chuyển sang cao su tổng hợp. Nitrile được trùng hợp trong nhà máy, không mang nhóm protein của mủ cây, nên loại bỏ hẳn nguyên nhân gốc. Kèm theo đó là hai lợi thế ngoài dự tính: nitrile chịu dầu mỡ và dung môi tốt hơn, đồng thời khi bị đâm thủng thì vết rách lan rộng dễ nhìn thấy, thay vì để lại lỗ kim nhỏ khó phát hiện.
Cuộc chuyển đổi không diễn ra sau một đêm. Nhiều cơ sở đi qua bước trung gian là giữ latex nhưng hạ hàm lượng protein và bỏ bột, rồi mới thay hẳn sang nitrile khi khoảng cách giá thu hẹp lại. Tại Việt Nam hai dòng vẫn nằm song song trên cùng một kệ, nên người mua cần hỏi thẳng chất liệu thay vì mặc định hộp màu xanh nào cũng là nitrile.
Ngày Lớp Bột Bên Trong Găng Bị Loại Khỏi Phòng Mổ
Bột bắp được rắc vào lòng găng để bàn tay ẩm mồ hôi vẫn xỏ được nhanh. Trong nhiều năm đó là chi tiết ai cũng thấy tiện. Vấn đề lộ ra khi người ta nhận ra bột không nằm yên: hạt bột bám protein từ mặt găng cao su, bay lên không khí mỗi lần bóc hộp và tháo găng, rồi đi vào đường thở của cả kíp trực chứ không riêng người đang đeo.
Vế thứ hai nằm trong vết mổ. Bột rơi vào ổ bụng có thể gây phản ứng tạo u hạt và làm các quai ruột dính lại với nhau sau mổ, một biến chứng xuất hiện muộn và khó xử lý. Với mẫu xét nghiệm, hạt bột lẫn vào cũng đủ làm sai kết quả soi kính.
Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ đã ra quy định cấm ba nhóm sản phẩm: găng phẫu thuật có bột, găng khám bệnh có bột và bột hấp thụ dùng bôi trơn găng phẫu thuật. Quy định có hiệu lực từ đầu năm 2017 và áp dụng cho thị trường Hoa Kỳ, không phải một lệnh cấm toàn cầu. Trang thông tin về găng tay y tế của FDA nêu cả lý do lẫn phạm vi áp dụng.
Để găng không bột vẫn dễ xỏ, nhà sản xuất xử lý mặt trong bằng clo hoá hoặc phủ một lớp polymer trơn. Đây là lý do hộp găng hiện nay gần như luôn in dòng chữ powder free, và cũng là lý do găng không bột đời mới đeo dễ hơn hẳn thế hệ không bột đầu tiên.
Găng Khám Bệnh Và Găng Phẫu Thuật Tách Thành Hai Nhánh
Khi găng dùng một lần phổ cập, thị trường tách rõ thành hai dòng khác hẳn nhau về cách làm và cách dùng. Găng khám bệnh được đóng hộp năm mươi hoặc một trăm chiếc, rút từng chiếc qua miệng hộp, không phân biệt tay trái tay phải, và bán theo cỡ chữ. Đây là dòng chiếm phần lớn lượng tiêu thụ ở phòng khám, khoa lâm sàng và các cơ sở chăm sóc.
Găng phẫu thuật đi hướng ngược lại. Găng được dựng khuôn riêng cho từng bàn tay nên ôm sát theo thế nghỉ tự nhiên của ngón, chia cỡ theo số và có bước nửa cỡ, cổ găng dài để trùm ra ngoài cổ tay áo choàng. Mỗi đôi nằm trong một bao vô trùng riêng, gấp sẵn phần lộn cổ để người mổ cầm vào mặt trong khi xỏ mà không chạm tay trần vào mặt ngoài.
Khác biệt này giải thích vì sao không thể lấy găng khám thay cho găng phẫu thuật trong ca mổ, dù hai loại nhìn qua khá giống nhau. Ngược lại, dùng găng phẫu thuật cho thao tác khám thường ngày cũng là cách tiêu tiền không đúng chỗ.
Cách chia cỡ cũng đi theo hai lối. Găng khám dùng bốn tới năm cỡ chữ nên một cơ sở chỉ cần dự trù vài mã hàng. Găng phẫu thuật chia theo số và có bước nửa cỡ, vì bàn tay người mổ phải giữ được cảm giác với kim và chỉ khâu, nên kho phải ôm nhiều mã hơn cho cùng một số người dùng.
Ba Thế Hệ Chất Liệu Còn Để Lại Gì Trên Hộp Găng Hôm Nay
Ba chất liệu ra đời ở ba giai đoạn khác nhau và cả ba đều còn bán. Latex giữ được độ đàn hồi và cảm giác đầu ngón tốt nhất, nên vẫn có chỗ trong thao tác đòi hỏi khéo tay. Nitrile là lựa chọn mặc định của phần lớn cơ sở hiện nay. Vinyl là dòng rẻ hơn, hợp với thao tác ngắn, rủi ro thấp, phải thay găng liên tục.
Vì vậy mấy dòng chữ nhỏ trên vỏ hộp thực chất là dấu vết của cả trăm năm thay đổi phía trên: chất liệu là gì, có bột hay không bột, vô trùng hay không vô trùng, chiều dài cổ găng bao nhiêu. Bốn thông tin ấy nên được ghi thẳng vào yêu cầu mua hàng thay vì để người bán tự chọn. Riêng phần số hiệu tiêu chuẩn và cách đọc chỉ số kiểm tra độ kín, bài găng tay y tế nitrile và latex theo chuẩn EN 455 bàn kỹ hơn.
Nhóm hàng tương ứng trên cửa hàng cũng chia theo đúng ba nhánh đó: dòng mỏng dùng một lần nằm trong găng tay y tế và thực phẩm, dòng dày dùng lại nằm trong găng tay cao su chống hoá chất, còn dòng dùng trong khu vực kiểm soát bụi thuộc nhóm găng tay phòng sạch.
Bài Học Lịch Sử Cho Người Đi Mua Găng
Điểm chung của ba lần đổi hướng là chúng đều bắt đầu từ tổn thương lên người đeo găng chứ không từ hiệu năng sản phẩm: da tay hỏng vì hoá chất, đường thở phản ứng với protein cao su, mô dính vì bột. Khi đứng trước một lô hàng lạ, câu hỏi hữu ích nhất vẫn là loại găng này gây phiền gì cho người phải đeo nó tám tiếng mỗi ngày.
Từ đó rút ra bốn câu hỏi ngắn nên đưa vào mọi yêu cầu báo giá: chất liệu gì, có bột hay không, vô trùng hay chỉ sạch, và cổ găng dài bao nhiêu. Bốn câu này lọc được phần lớn nhầm lẫn thường gặp mà không cần đi sâu vào tài liệu kỹ thuật.
Mỗi lần ngành y bỏ một thói quen cũ, thói quen đó vẫn sống thêm nhiều năm ở những nơi mua theo giá thấp nhất. Găng có bột và găng latex hàm lượng protein cao không biến mất khỏi thị trường cùng lúc với quy định, chúng chỉ dịch dần sang nhóm khách hàng ít đọc nhãn hơn.
Với đơn vị trang bị đồng bộ cho cả khoa phòng, găng chỉ là một mắt xích. Phần còn lại của bộ trang bị nằm trong nhóm đồ bảo hộ y tế, và thứ tự mặc vào tháo ra của cả bộ cũng quan trọng ngang việc chọn đúng loại găng.
Là chuyên viên phát triển sản phẩm và kiểm định thiết bị bảo hộ lao động, tôi am hiểu sâu về các dòng sản phẩm như mũ bảo hộ, kính chống bụi, găng tay cách điện, giày chống trượt, mặt nạ phòng độc… Tôi thường xuyên cập nhật các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế (CE, ANSI, TCVN…) để đưa ra giải pháp bảo hộ tối ưu, đồng thời kiểm tra chất lượng sản phẩm đầu ra trước khi cung cấp ra thị trường.
