Các Bước Sử Dụng Bút Thử Điện Hiệu Quả, An Toàn

Cây bút thử điện kiểu tua vít có mặt ở gần như mọi hộp đồ nghề và nhiều ngăn kéo gia đình. Nó rẻ, bền và không cần pin. Chính vì quen thuộc như vậy mà cách dùng sai cũng được truyền tay nhau, kèm theo vài niềm tin không đúng về những gì nó làm được.

Bài này nói về loại bút tiếp xúc có bóng nê ông trong cán. Loại bút cảm ứng không chạm, hoạt động theo nguyên lý khác hẳn, được bàn riêng trong bài bút thử điện cảm ứng.

Bút Tua Vít Sáng Đèn Nhờ Dòng Điện Chạy Qua Người

Biết cây bút hoạt động thế nào sẽ giải thích được gần như mọi tình huống nó báo sai. Bên trong cán có ba thứ nối tiếp nhau: đầu vít kim loại, một điện trở giá trị rất lớn, và một bóng nê ông nhỏ. Chuỗi này kết thúc ở nắp kim loại cuối cán.

Khi đầu vít chạm vào dây có điện và ngón tay người dùng đặt lên nắp cuối cán, mạch được khép kín qua chính cơ thể người đó xuống đất. Một dòng rất nhỏ chạy qua và làm bóng nê ông sáng lên. Điện trở lớn bên trong chính là thứ giữ cho dòng đó nhỏ tới mức người dùng không cảm nhận được.

Nói cách khác, người dùng là một phần của mạch đo. Đây không phải chi tiết bên lề mà là điểm cốt lõi, vì nó dẫn tới hệ quả sau: nếu đường từ người xuống đất bị chặn, bút sẽ không sáng dù dây đang có điện. Đứng trên thảm cao su, đi ủng đế dày, trèo trên thang gỗ hay đứng trên sàn khô ráo đều làm bút im lặng.

Ngoài ra, bóng nê ông cần một mức điện áp nhất định mới phát sáng. Dưới ngưỡng đó, bút không báo gì cả. Điều này làm cây bút tua vít vô dụng với các mạch điện áp thấp, và cũng là lý do nó không dùng được cho mạch điều khiển hay mạch điện tử trong tủ.

Dòng chạy qua cơ thể khi thử rất nhỏ, nhưng đó vẫn là dòng chạy qua người. Quan hệ giữa độ lớn của dòng, thời gian và tác động lên cơ thể được mô tả trong bộ tiêu chuẩn IEC 60479. Điều đáng rút ra: cây bút chỉ an toàn khi điện trở bên trong nó còn nguyên vẹn.

Cách Sử Dụng Bút Thử Điện Tiếp Xúc Theo Sáu Bước

Trình tự dưới đây áp cho việc kiểm tra ổ cắm, công tắc và dây dẫn trong mạch dân dụng. Với tủ điện công nghiệp và lưới, cây bút này không phải dụng cụ phù hợp.

1. Soi cả cây bút dưới ánh sáng: cán có nứt không, đầu vít có lỏng không, phần nhựa có bị chảy hay ám khói không
2. Thử bút trên một điểm chắc chắn đang có điện để xác nhận bóng còn sáng
3. Lau khô tay và giữ ngón trỏn đặt ổn định trên nắp kim loại cuối cán
4. Chạm đầu vít vào đúng điểm cần kiểm, không để đầu vít bắc cầu sang điểm khác
5. Đọc kết quả ở nơi đủ tối để nhìn rõ ánh nê ông rất mờ
6. Thử lại trên điểm chắc chắn có điện ở bước hai để xác nhận bút vẫn còn tốt

Bước hai và bước sáu là cặp không được tách rời, và cũng là hai bước hay bị bỏ qua nhất. Thiếu chúng, người dùng không phân biệt được giữa một điểm thực sự không có điện và một cây bút đã chết. Đây chính là tình huống dẫn tới tai nạn nhiều nhất.

Bước năm nghe như chuyện nhỏ nhưng rất đáng nhắc. Ánh nê ông yếu đến mức dưới nắng ban trưa hoặc dưới đèn xưởng, người dùng hoàn toàn có thể nhìn nhầm thành không sáng. Che bóng bằng lòng bàn tay kia là cách đơn giản để đọc cho chắc.

Ba Điều Bút Thử Điện Không Làm Được

Phần này cần nói thẳng, vì ba niềm tin dưới đây xuất hiện rất nhiều trong tài liệu bán hàng và cả trong lời truyền miệng giữa thợ với nhau.

Thứ nhất, bút thử điện không đo cường độ dòng điện. Nó không cho biết mạch đang tải bao nhiêu ampe, và cũng không cho biết điện áp là bao nhiêu vôn. Nó chỉ trả lời một câu hỏi duy nhất và trả lời theo kiểu có hoặc không: điểm này có điện áp đủ lớn để làm sáng bóng hay không. Muốn biết số liệu thì phải dùng đồng hồ đo.

Thứ hai, cây bút tua vít thông thường không phân biệt được điện xoay chiều với điện một chiều. Nó cũng không nói được đâu là dây pha và đâu là dây nguội trong mọi tình huống, vì một dây nguội bị đứt phía nguồn vẫn có thể làm bút sáng.

Thứ ba, không có cây bút nào loại bỏ được rủi ro điện giật. Bút chỉ báo tình trạng tại đúng điểm và đúng thời điểm chạm vào. Một giây sau, ai đó đóng lại áp tô mát thì điểm đó có điện trở lại. Đó là lý do quy trình an toàn đòi hỏi khóa và treo biển tại điểm cắt, bằng bộ khóa loto chứ không bằng lời dặn miệng.

Còn một điểm nữa đáng biết: trên đoạn dây dài chạy song song với dây có điện, một điện áp cảm ứng có thể xuất hiện trên dây đã cắt. Điện áp này đủ làm bút sáng nhưng không đủ sức gây hại. Ngược lại, cũng có trường hợp dây thật sự có điện mà bút không sáng. Kiểu báo sai thứ hai mới là kiểu giết người.

Cầm Bút Sai Chỗ Là Mất Hết Tác Dụng

Vì người dùng nằm trong mạch, cách cầm quyết định kết quả nhiều hơn chất lượng cây bút. Dưới đây là những kiểu cầm làm bút báo không có điện trong khi dây vẫn đang sống.

• Không đặt ngón tay lên nắp kim loại cuối cán, chỉ nắm phần nhựa
• Đeo găng khi thử, khiến ngón tay không tiếp điện với nắp
• Đứng trên thảm cao su, thang nhựa hoặc bục gỗ khô
• Đi ủng đế dày trên nền khô
• Nắp cuối cán bị gỉ, sơn phủ hoặc dán băng dính

Hai mục đầu tiên tạo ra một nghịch lý đáng chú ý. Người thợ cẩn thận đeo găng tay cách điện rồi cầm bút thử sẽ nhận được kết quả không sáng ở mọi điểm, rồi kết luận mạch đã cắt. Chính vì để tránh cái bẫy này mà công việc chuyên nghiệp không dùng bút tua vít để xác nhận không điện.

Với tủ điện công nghiệp, thiết bị đúng là loại chỉ báo điện áp hai cực hoặc thiết bị có chức năng tự kiểm. Loại này không phụ thuộc vào việc người dùng có nối đất hay không, vì nó đo giữa hai điểm trên chính mạch đó. Các dụng cụ này nằm trong nhóm thiết bị an toàn điện dùng cho thao tác có quy trình.

Một lưu ý về trẫm: cầm bút sao cho ngón tay chỉ chạm nắp cuối cán, tuyệt đối không để tay trượt lên gần đầu vít. Phần thân kim loại phía trước nối thẳng với điểm đang có điện và không qua điện trở hạn dòng nào.

Bảo Quản Bút Và Thời Điểm Phải Bỏ

Cây bút tua vít hỏng theo kiểu lặng lẽ. Nó không gãy, không kêu, chỉ đơn giản là ngừng sáng. Vì biểu hiện của bút hỏng giống hệt biểu hiện của mạch đã cắt, việc giữ bút trong tình trạng tốt là chuyện an toàn chứ không phải chuyện tiết kiệm.

Cất bút riêng trong ngăn ở hộp đồ nghề, không để lăn lóc cùng búa và đục. Va đập làm nứt bóng nê ông hoặc làm bở mối nối bên trong cán, hai hư hỏng nhìn từ ngoài không thấy gì.

Lau bút bằng vải khô sau khi dùng, nhất là phần nắp cuối cán. Một lớp dầu mỡ mỏng ở đó đủ làm gián đoạn tiếp xúc với ngón tay và khiến bút báo không có điện. Không dùng dung môi mạnh để lau vì chúng làm giòn phần nhựa cán.

Các mốc phải bỏ hẳn cây bút: cán nứt hoặc sứt dù nhỏ, đầu vít lung lay trong cán, có vết cháy sém hay mùi khét, và quan trọng nhất là bút không sáng khi thử trên điểm chắc chắn có điện. Không sửa, không quấn băng dính, và bẻ gãy đầu vít trước khi bỏ để không ai nhặt lại dùng.

Trong gia đình, cất bút ngoài tầm tay trẻ. Cây bút trông giống đồ chơi và có đèn sáng, trong khi cách dùng đúng của nó là chạm vào ổ điện. Đây là tổ hợp không nên để trong tầm với.

Câu Hỏi Thường Gặp Khi Dùng Bút Thử Điện

Bút không sáng thì có chắc là đã mất điện không? Không chắc. Bút không sáng có thể do mất điện, mà cũng có thể do bút hỏng, do người dùng đang cách ly với đất, hoặc do điện áp thấp hơn ngưỡng phát sáng của bóng. Chỉ khi đã thử lại trên điểm biết chắc có điện thì kết quả mới có giá trị.

Có dùng bút thử điện cho ễ điện âm tường được không? Được với phần tiếp điện lộ ra, tức là hai lỗ cắm. Nhưng bút không dò được dây chạy trong tường vì lớp vữa và lớp cách điện chặn mạch. Việc dò dây ẩn thuộc về loại thiết bị khác.

Một cây bút dùng được bao lâu? Không có con số chung, vì bóng nê ông mờ dần theo tổng thời gian sáng chứ không theo tuổi. Cách quản lý hợp lý là thử định kỳ trên một ổ cắm biết chắc có điện và thay ngay khi thấy ánh sáng yếu hẳn đi so với trước.

Bút giá cao có chính xác hơn không? Với cùng nguyên lý nê ông thì khác biệt nằm ở độ bền cơ học của cán và chất lượng mối nối bên trong, không nằm ở độ chính xác. Nếu công việc cần độ tin cậy cao hơn thì phải đổi sang loại thiết bị khác, chứ không phải mua cây bút tua vít đắt hơn.

Nên trang bị gì cho một tổ bảo trì? Tối thiểu là thiết bị chỉ báo điện áp phù hợp với dải điện áp của nhà máy, bộ khóa và biển cảnh báo tại điểm cắt, cùng găng đúng cấp còn hạn thử. Xem thêm các mẫu bút thử đang bán để đối chiếu dải điện áp công bố của từng loại.