Khi hóa chất hoặc dị vật bắn vào mắt, vài giây chậm trễ có thể ảnh hưởng đến kết quả sơ cứu. Nắm rõ cách sử dụng bồn rửa mắt khẩn cấp giúp người lao động phản xạ đúng ngay từ giây đầu tiên, trước khi chờ được đưa đến cơ sở y tế. Bài viết tổng hợp quy trình thao tác, thời gian rửa tối thiểu theo khuyến cáo quốc tế và cách bảo trì thiết bị để luôn sẵn sàng hoạt động.

Vì Sao Phải Biết Cách Sử Dụng Bồn Rửa Mắt Khẩn Cấp

Bồn rửa mắt khẩn cấp là thiết bị bắt buộc tại khu vực có tiếp xúc hóa chất, axit, kiềm hoặc bụi mịn có tính ăn mòn. Tuy nhiên, thiết bị chỉ phát huy tác dụng khi người bị nạn, hoặc đồng nghiệp xung quanh, biết thao tác đúng ngay lập tức. Nhiều trường hợp đáng tiếc xảy ra không phải vì nhà máy thiếu bồn rửa mắt, mà vì nhân sự lúng túng, rửa không đủ thời gian hoặc mở mí mắt sai cách khiến hóa chất không được đẩy hết ra khỏi bề mặt nhãn cầu.

Vì vậy, việc huấn luyện định kỳ cách sử dụng bồn rửa mắt khẩn cấp cho toàn bộ công nhân, không chỉ riêng đội an toàn lao động, là điều cần thiết.

Phản xạ của nạn nhân chi phối cách bố trí: người bị hóa chất bắn vào mắt gần như luôn nhắm chặt mắt lại theo phản xạ và mất phương hướng. Trong trạng thái đó, họ khó tự tìm đường tới thiết bị. Vì vậy phần huấn luyện quan trọng nhất lại dành cho người đứng gần, chứ không phải cho nạn nhân: ai chứng kiến sự việc phải biết dẫn nạn nhân tới bồn, kích hoạt van thay họ và giữ mí mắt giúp trong lúc rửa.

Các Bước Sử Dụng Bồn Rửa Mắt Khi Hóa Chất Bắn Vào Mắt

Bước 1 – Kích Hoạt Van Ngay Trong Vài Giây Đầu

Hầu hết bồn rửa mắt hiện nay dùng cơ chế thao tác một chạm: đẩy cần gạt bằng chân, tay hoặc kéo vòng kích hoạt để nước tự chảy liên tục mà không cần giữ tay. Người bị nạn nên di chuyển đến thiết bị ngay khi cảm thấy hóa chất tiếp xúc với mắt, không nên mất thời gian tìm kiếm khăn lau hay rửa tạm bằng nước chai trước.

Bước 2 – Mở Mí Mắt Và Để Nước Rửa Trôi Đều

Dùng hai ngón tay banh rộng mí trên và mí dưới để nước tiếp xúc toàn bộ bề mặt nhãn cầu, đảo mắt theo nhiều hướng (lên – xuống – trái – phải) để hóa chất len giữa mí và giác mạc được rửa trôi hết. Tuyệt đối không dụi mắt vì có thể làm hóa chất hoặc dị vật cọ xát sâu hơn vào giác mạc, gây tổn thương nặng hơn ban đầu.

Lý do phải giữ mí mắt mở bằng tay nằm ở chính phản xạ tự vệ của cơ thể. Khi bị kích ứng, cơ vòng mi co lại và nhắm mắt rất chặt; càng đau thì càng nhắm chặt hơn. Trong trạng thái đó, dòng nước chỉ chảy qua da mi và lông mi, còn phần hóa chất đọng trong túi kết mạc phía sau mi hoàn toàn không được chạm tới. Ý chí đơn thuần không thắng được phản xạ này, nên phải dùng lực của ngón tay để tách mi ra và giữ suốt thời gian rửa.

Bước 3 – Duy Trì Thời Gian Rửa Tối Thiểu 15 Phút

Theo tiêu chuẩn ANSI/ISEA Z358.1 của Mỹ – tài liệu tham chiếu phổ biến khi thiết kế trạm rửa mắt khẩn cấp tại nhiều nhà máy FDI ở Việt Nam – thời gian rửa mắt liên tục tối thiểu là 15 phút đối với hầu hết hóa chất thông thường. Cần duy trì đủ thời gian này kể cả khi cảm giác đau rát đã giảm, vì tổn thương giác mạc do hóa chất có thể chưa biểu hiện rõ ngay lập tức. Với một số hóa chất đặc biệt ăn mòn mạnh, phiếu an toàn hóa chất của nhà sản xuất có thể khuyến nghị thời gian rửa dài hơn.

Bước 4 – Đến Cơ Sở Y Tế Ngay Sau Sơ Cứu

Sau khi rửa đủ thời gian, người bị nạn cần được đưa đến cơ sở y tế để bác sĩ chuyên khoa mắt kiểm tra, kể cả khi không còn cảm giác đau rát. Thao tác tại bồn rửa mắt chỉ là sơ cứu ban đầu, không thay thế cho việc thăm khám và điều trị chuyên môn.

Thời Gian Rửa Thay Đổi Theo Loại Hóa Chất

Mốc 15 phút là mức tối thiểu áp dụng cho nhóm hóa chất gây kích ứng thông thường, không phải con số dùng chung cho mọi tình huống. Căn cứ để quyết định thời gian rửa cụ thể nằm ở phiếu an toàn hóa chất của chính loại đã bắn vào mắt, phần hướng dẫn sơ cứu. Vì vậy phiếu an toàn cần được lưu ở nơi lấy được ngay tại khu vực làm việc, không cất trong tủ hồ sơ ở văn phòng.

Nguyên tắc chung dễ nhớ: chất càng ăn mòn và càng bám dai thì thời gian rửa càng phải kéo dài. Nhóm kiềm đặc biệt đáng ngại vì nó không dừng lại ở bề mặt mà tiếp tục thấm sâu vào mô, nên tổn thương vẫn tiến triển sau khi tác nhân đã ngừng tiếp xúc. Một số hóa chất còn có hướng dẫn sơ cứu riêng đi kèm thuốc giải, và trong những trường hợp đó việc rửa chỉ là bước đầu của một quy trình dài hơn.

Điều nguy hiểm nhất là dừng rửa sớm vì thấy hết đau. Cảm giác đau đến từ đầu mút thần kinh trên bề mặt giác mạc, và chính lớp này có thể đã bị tổn thương tới mức không còn báo đau nữa. Hết đau vì vậy không phải dấu hiệu đã sạch hóa chất; nó có thể là dấu hiệu ngược lại. Hãy đo bằng đồng hồ, không đo bằng cảm giác của người đang rửa.

Trong quá trình rửa, một người khác nên gọi y tế và mang theo nhãn hoặc phiếu an toàn của hóa chất liên quan tới cơ sở khám. Bác sĩ biết chính xác tác nhân sẽ xử lý khác hẳn so với khi chỉ nghe mô tả chung chung là bị hóa chất bắn vào mắt.

Nhiệt Độ Nước Và Vị Trí Lắp Đặt Theo Khuyến Cáo

Nước rửa mắt nên duy trì ở mức ấm vừa phải (thường được khuyến cáo trong khoảng 16-38 độ C) – nước quá lạnh khiến người bị nạn phản xạ rút khỏi tia nước sớm, còn nước quá nóng có thể gây bỏng thêm cho mô mắt vốn đã tổn thương.

Về vị trí, bồn rửa mắt cần đặt trong phạm vi tiếp cận khoảng 10 giây đi bộ tính từ khu vực có nguy cơ hóa chất, trên cùng một mặt sàn, lối đi thẳng, không có vật cản hoặc cửa khóa chắn ngang. Biển báo màu xanh lá – trắng theo quy ước quốc tế nên được treo ở vị trí dễ nhìn thấy từ xa để công nhân định vị nhanh trong tình huống hoảng loạn.

Cách đo khoảng cách bằng thời gian đi bộ thay vì bằng mét là điểm cần lưu ý khi bố trí mặt bằng. Mười giây của một người bình thường tương đương khoảng mười lăm tới hai mươi mét đi thẳng, nhưng của một người đang nhắm chặt mắt và cần người dìu thì ngắn hơn nhiều. Vì vậy khi nghiệm thu vị trí lắp, hãy đi thử quãng đường đó trong trạng thái nhắm mắt và có người dẫn, thay vì đo bằng thước trên bản vẽ.

Trở ngại phát sinh sau khi lắp đặt xong: một pallet hàng kê tạm giữa lối đi, một cánh cửa mới lắp khóa thẻ từ, một bậc tam cấp nối giữa hai khu. Mỗi thứ trong số đó đều kéo dài quãng đường thật lên nhiều lần. Vì vậy mục kiểm tra lối tiếp cận phải nằm trong vòng rà định kỳ, không chỉ kiểm một lần lúc bàn giao. Chi tiết đầy đủ về yêu cầu lắp đặt và vận hành có thể tham khảo tại hướng dẫn của ISEA về thiết bị rửa mắt và tắm khẩn cấp.

Những Sai Lầm Thường Gặp Khi Sử Dụng Bồn Rửa Mắt

Rửa quá ngắn: Nhiều người dừng lại chỉ sau 1-2 phút vì thấy đỡ rát, trong khi tổn thương thực tế cần đủ thời gian rửa trôi hóa chất còn sót trong túi kết mạc.
Không mở rộng mí mắt: Chỉ để mặt dưới vòi nước mà không banh mí khiến nước không tiếp xúc được phần hóa chất bám sâu dưới mí trên.
Dùng tay bẩn dụi mắt trước khi rửa: Làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn và đẩy hóa chất hoặc dị vật cọ xát sâu hơn vào giác mạc.
Chủ quan không đi khám sau sơ cứu: Một số tổn thương giác mạc diễn tiến âm thầm, chỉ biểu hiện rõ sau vài giờ.
Vẫn đeo kính áp tròng khi rửa: Hóa chất đọng lại giữa kính và giác mạc; cần tháo kính trong lúc dòng nước đang chảy chứ không dừng rửa để tháo.
Chỉ rửa bên mắt thấy đau: Hóa chất dạng bắn tóe hầu như luôn dính cả hai bên, và bên còn lại có thể chưa kịp biểu hiện.

Bảo Trì Định Kỳ Để Thiết Bị Luôn Sẵn Sàng

Xả nước kiểm tra hàng tuần để tránh đọng cặn, vi khuẩn tích tụ trong đường ống chưa sử dụng lâu ngày – đây là bước bảo trì tối thiểu và dễ bị bỏ qua nhất.
Kiểm tra áp lực, lưu lượng và độ trong của nước theo lịch bảo trì thiết bị an toàn định kỳ của nhà máy, ghi nhận vào sổ theo dõi để phục vụ đánh giá an toàn.
Kiểm tra van/cần gạt không bị kẹt, đảm bảo thao tác kích hoạt tức thời khi cần, đặc biệt với các bồn ít được sử dụng.
Vệ sinh vòi phun, đầu xả tránh bám bụi hoặc côn trùng làm tắc nghẽn dòng nước khi kích hoạt khẩn cấp.
Kiểm tra nắp chụp bảo vệ hai đầu phun còn đủ và bật ra được khi có áp lực nước, vì nắp kẹt cứng làm chậm dòng đúng lúc cần nhất.

Việc xả nước hằng tuần đáng được nói rõ hơn vì lý do đằng sau nó không hiển nhiên. Đoạn ống nhánh dẫn tới bồn rửa mắt thường chỉ có nước chảy khi thiết bị được kích hoạt, tức là gần như không bao giờ. Nước tù đọng trong đoạn ống đó ở nhiệt độ nhà xưởng là môi trường thuận lợi cho vi sinh vật phát triển, và thứ đầu tiên phun ra khi có sự cố chính là phần nước đã nằm im nhiều ngày ấy. Đưa nước đọng đó vào một con mắt đang mất lớp bảo vệ bề mặt là rủi ro có thật.

Cách làm gọn nhất là gắn việc xả nước vào một mốc cố định trong tuần và cho một người ký nhận, giống cách theo dõi các thiết bị an toàn khác. Xả cho tới khi dòng nước trong và hết mùi, đồng thời tranh thủ quan sát luôn hai tia nước có cân nhau không, độ cao tia có đủ để người cúi xuống hứng được cả hai mắt cùng lúc không.

Rửa Xong Vẫn Phải Đưa Đi Khám

Bồn rửa mắt làm một việc duy nhất: giảm nồng độ tác nhân trên bề mặt mắt càng nhanh càng tốt. Nó không đánh giá được mức tổn thương, không trung hòa hóa chất đã thấm vào mô và không điều trị. Coi việc rửa xong là đã xử lý xong là hiểu sai chức năng của thiết bị.

Có ba lý do bắt buộc phải khám sau khi rửa. Thứ nhất, tổn thương giác mạc do kiềm tiến triển tiếp sau khi tác nhân đã ngừng tiếp xúc, nên tình trạng lúc rửa xong chưa phản ánh tình trạng vài giờ sau. Thứ hai, dị vật nhỏ có thể vẫn nằm dưới mí trên mà dòng nước không đẩy ra được, và chỉ soi bằng dụng cụ chuyên khoa mới thấy. Thứ ba, cảm giác đau đã mất không đồng nghĩa với việc mọi thứ đã ổn.

Về mặt hồ sơ, mỗi lần sử dụng bồn rửa mắt nên được ghi biên bản: thời điểm, hóa chất liên quan, thời gian rửa, người hỗ trợ và nơi chuyển khám. Bộ hồ sơ này vừa phục vụ chế độ cho người lao động, vừa giúp rà lại nguyên nhân gốc để sự việc không lặp lại ở cùng một công đoạn.

Lắp Ở Đâu, Kiểm Tra Bao Lâu Một Lần Và Khi Nào Phải Đưa Đi Khám

Bồn rửa mắt khẩn cấp có bắt buộc lắp tại mọi khu vực làm việc không?
Không bắt buộc toàn bộ nhà máy, nhưng cần lắp tại các khu vực có sử dụng, lưu trữ hóa chất có khả năng gây tổn thương mắt như phòng thí nghiệm, xưởng pha chế, khu vực rửa/tẩy công nghiệp.

Nếu không có bồn rửa mắt chuyên dụng thì dùng nước sạch thông thường được không?
Trong tình huống khẩn cấp, nước sạch bất kỳ (vòi nước, chai nước uống) vẫn tốt hơn là không rửa. Tuy nhiên đây chỉ là giải pháp tạm thời, khu vực có nguy cơ hóa chất vẫn cần lắp bồn rửa mắt đạt chuẩn.

Rửa mắt xong không còn thấy đau có cần đi khám nữa không?
Vẫn nên đi khám. Một số tổn thương giác mạc do hóa chất không biểu hiện đau ngay, bác sĩ chuyên khoa mắt cần kiểm tra để loại trừ tổn thương tiềm ẩn.

Bao lâu nên kiểm tra bồn rửa mắt một lần?
Nên xả nước kiểm tra hoạt động tối thiểu hàng tuần, đồng thời có lịch bảo trì kỹ thuật (áp lực, độ sạch nước) định kỳ theo quy định an toàn của từng nhà máy.

Loại gắn cố định và loại di động khác nhau thế nào?
Loại gắn cố định nối thẳng vào đường nước nên rửa được liên tục không giới hạn thời gian, phù hợp cho vị trí có nguy cơ thường trực. Loại di động dùng bình chứa sẵn, hợp với công đoạn tạm hoặc vị trí chưa kéo được đường nước, nhưng dung tích hữu hạn nên phải theo dõi hạn thay dung dịch.

Có nên trang bị thêm sen tắm khẩn cấp không?
Nên, nếu hóa chất có thể bắn vào người chứ không chỉ vào mặt. Cụm kết hợp cho phép xử lý đồng thời phần da và phần mắt, tránh tình huống phải chọn giữa hai việc trong lúc hoảng loạn.

Bảo Hộ Xanh cung cấp đa dạng bồn rửa mắt khẩn cấp cố định và di động, cùng các dòng thiết bị rửa mắt khẩn cấp khác phù hợp cho nhà máy, phòng thí nghiệm và khu vực có nguy cơ tiếp xúc hóa chất. Với công đoạn có nguy cơ bắn tóe, lớp chặn đứng trước bồn rửa mắt là kính che mắt và mặt nạ che mặt, giúp phần lớn sự cố không đi tới bước phải sơ cứu.