Trong kho hàng của nhiều doanh nghiệp, hai đôi ủng nhìn gần giống hệt nhau lại phục vụ hai mục đích trái ngược. Một đôi là ủng cao su bảo hộ thông thường, sinh ra để chống nước, chống dầu mỡ và bám tốt trên nền trơn. Đôi còn lại là ủng cách điện, được thử điện áp và dùng khi thao tác trên hoặc gần phần mang điện. Việc gọi lẫn tên hai nhóm này xảy ra hằng ngày ở khâu mua sắm, và hậu quả không dừng lại ở chuyện nhập sai hàng.
Ủng Cao Su Thường Và Ủng Cách Điện Là Hai Nhóm Sản Phẩm Khác Nhau
Ủng cao su bảo hộ thông thường được ép từ cao su hoặc PVC, mục tiêu thiết kế là giữ chân khô, chịu nước bẩn, dầu mỡ và bám trên nền trơn. Nhóm này chứng nhận theo EN ISO 20345 khi có mũi thép hoặc mũi composite chống va đập, hoặc theo nhóm ủng nghề nghiệp khi không có mũi bảo vệ. Không có phép thử điện áp nào nằm trong quy trình chứng nhận mặc định của nhóm này. Một đôi ủng đứng nước rất tốt vẫn có thể dẫn điện qua đế.
Ủng cách điện là nhóm hoàn toàn khác, chế tạo và thử nghiệm theo EN 50321-1:2018, tiêu chuẩn dành riêng cho giày và ủng dùng khi làm việc trên hoặc gần phần mang điện. Bản này thay thế EN 50321:2000. Phạm vi của nó có nhắc tới việc làm trên hoặc gần phần mang điện đến 36.000 V AC hoặc 25.000 V DC, nhưng đó là mô tả hiện trường nơi đôi ủng được mang, không phải mức điện áp đôi ủng chặn được; nhầm hai thứ này là gốc của phần lớn lời quảng cáo sai. Đây là trang bị thuộc nhóm dụng cụ làm việc có điện và là lớp bảo vệ phụ, đứng sau khâu cắt nguồn và đóng tiếp địa, không phải giày đi mưa.
Điểm khiến hai nhóm bị lẫn là ngoại hình. Cả hai đều cao cổ, đều bằng cao su, đều màu đen hoặc vàng, và đều được gọi tắt là ủng cao su khi lập phiếu đề nghị mua. Người duyệt nhìn dòng mô tả “ủng cao su chống trơn” rồi ký, kho nhận hàng thấy đúng tên gọi rồi nhập. Chỉ đến khi đội thi công mang ra hiện trường trạm biến áp mới phát hiện đôi ủng đó chưa từng qua bất kỳ phép thử điện nào.
Ký Hiệu A, C Và I Trên Nhãn Quyết Định Bạn Được Bảo Vệ Theo Kiểu Nào
Ba ký hiệu điện học in trên nhãn giày ủng bảo hộ thường bị đọc lướt, trong khi chúng mô tả ba hành vi điện hoàn toàn khác nhau. Đọc đúng ba chữ cái này là cách nhanh nhất để biết đôi ủng trong tay thuộc nhóm nào. Chúng thường được in cạnh mã cấp bảo vệ, trên má trong hoặc trên tem gắn kèm sản phẩm.
- A là chống tĩnh điện (antistatic): điện trở nằm trong dải trung gian, cho phép điện tích tích tụ trên người thoát xuống sàn một cách có kiểm soát. Mục đích là xả tĩnh điện, không phải chống điện giật.
- C là dẫn điện (conductive): điện trở rất thấp, dẫn điện tích mạnh và nhanh, dùng ở nơi cần xả tĩnh điện nhanh nhất có thể.
- I là cách điện (insulating): thử theo EN 50321-1, nhiệm vụ là chặn dòng điện đi qua bàn chân, ngược hẳn với hai ký hiệu phía trên.
Chi tiết ít người để ý: các cấp S1, S2, S3 trong EN ISO 20345 đã bao gồm sẵn tính chống tĩnh điện. Nghĩa là khi mua một đôi ủng S3 tiêu chuẩn, doanh nghiệp mặc định nhận về một đôi có khả năng dẫn điện tích xuống sàn theo mức kiểm soát. Đây là tính năng tốt cho xưởng điện tử, kho hoá chất, khu vực có bụi dễ bắt lửa. Nhưng nó không phải và chưa bao giờ là tính năng chống điện giật.
Ủng Chống Tĩnh Điện Dẫn Điện Tích Xuống Sàn Chứ Không Chặn Dòng
Hệ quả của chuyện trên rất trực tiếp. Một đôi ủng mang ký hiệu A được thiết kế để tạo đường thoát điện tích xuống nền, tức là chủ động mở một lối cho dòng đi qua bàn chân. Nếu người mang đôi ủng đó chạm phải phần mang điện, đôi ủng không cản trở gì, thậm chí còn góp phần khép mạch. Trang bị đúng cho thợ điện phải làm điều ngược lại: dựng một lớp trở kháng đủ lớn giữa bàn chân và đất.
Cũng cần đính chính một cách hiểu sai đang lan rộng: môi trường ẩm ướt, bùn đất không phải nơi tĩnh điện tích tụ mạnh. Độ ẩm cao tạo lớp nước rất mỏng trên bề mặt vật liệu, điện tích thoát đi liên tục nên tĩnh điện khó tích lại. Tĩnh điện là vấn đề của môi trường khô, mùa hanh, phòng điều hoà, xưởng có sàn và vật liệu cách điện. Ủng cách điện dùng nơi ẩm ướt là để chặn dòng rò từ nguồn điện thật, không liên quan gì tới tĩnh điện.
Vì vậy, khi lập danh mục cấp phát, nên tách hẳn hai dòng ngân sách. Ủng chống trơn trượt cho tổ vệ sinh công nghiệp, tổ chế biến, tổ xây dựng nằm ở nhóm giày ủng bảo hộ phổ thông. Ủng và giày đã qua thử điện áp cho tổ điện phải nằm trong nhóm trang bị an toàn điện cùng găng cách điện, thảm cách điện, sào thao tác. Trộn hai danh mục làm một chính là bước đầu tiên dẫn tới cấp phát nhầm.
EN 50321-1 Chỉ Cấp Cho Ủng Hai Nấc: Class 00 Và Class 0
Tiêu chuẩn phân ủng cách điện và ủng chụp ngoài thành đúng hai cấp. Class 00 phủ tới 500 V AC hoặc 750 V DC. Class 0 phủ tới 1.000 V AC hoặc 1.500 V DC. Hai nấc đó là toàn bộ thang: không có ủng class 1, class 2, class 3 hay class 4 trong bản tiêu chuẩn này. Thang sáu nấc kéo lên 36.000 V mà nhiều bảng so sánh dán vào ủng thực chất là của găng theo IEC 60903 và thảm theo IEC 61111.
| Cấp theo EN 50321-1 | Điện áp danh định | Lưu ý khi đặt mua |
|---|---|---|
| Class 00 | Tới 500 V AC hoặc 750 V DC | Tủ điều khiển, hộp nối, mạch tách riêng dưới 500 V |
| Class 0 | Tới 1.000 V AC hoặc 1.500 V DC | Tủ phân phối 380/220 V; đây là nấc cao nhất tiêu chuẩn cấp cho ủng |
Chính vì thang chỉ dài hai nấc mà tên gọi thương mại kiểu “ủng 22kV” hay “ủng 36kV” càng dễ gây hiểu lầm: người đọc tưởng đó là một cấp cao hơn class 0, trong khi nó chỉ là điện áp thử nhà máy chạy qua đôi ủng. Cách làm an toàn là buộc nhà cung cấp ghi rõ trong hồ sơ thử nghiệm của lô rằng đôi ủng thuộc class 00 hay class 0, và con số kV kia là điện áp thử nào. Hai thứ đó phải đứng tách nhau trên giấy tờ.
Phép Thử Điện Đổ Nước Vào Trong Ủng Và Đặt Ủng Trong Bể Nước
Cách thử điện của EN 50321-1 giải thích rõ vì sao một đôi ủng cao su thông thường không thể tự nhận là cách điện. Ủng được đổ đầy nước ở bên trong, rồi đặt vào một bể nước bên ngoài. Nước bên trong ủng nối với một cực của nguồn thử, nước trong bể nối với cực còn lại. Toàn bộ vật liệu ủng, gồm đế, thân và mũi, trở thành lớp ngăn duy nhất giữa hai cực đó.
Bố trí này khiến mọi khiếm khuyết đều lộ ra. Một lỗ kim, một đường may xuyên thân, một chiếc đinh gắn đế hay một vết nứt do lão hoá đều tạo đường dẫn và làm đôi ủng trượt phép thử. Đó cũng là lý do ủng cách điện được ép nguyên khối, không có chi tiết kim loại xuyên qua lớp cao su ở vùng tiếp xúc. Một đôi ủng cao su thường có đinh đế hoặc đường may sẽ không bao giờ qua nổi bài thử này.
Phạm vi áp dụng, thang phân cấp và tình trạng thay thế bản EN 50321:2000 có thể tra tại trang tiêu chuẩn của BSI hoặc mục lục tiêu chuẩn EN 50321-1:2018 trên iTeh. Cả hai trang đều nêu tên đầy đủ của tiêu chuẩn kèm năm ban hành. Khi thẩm định nhà cung cấp, hai nguồn này đủ để đối chiếu xem con số họ đưa ra có nằm trong khung tiêu chuẩn hay không.
Chọn Ủng Theo Điện Áp Làm Việc Thực Tế Thay Vì Theo Tên Gọi Trong Đơn Hàng
Quy trình mua sắm gọn nhất bắt đầu từ hiện trường chứ không từ catalogue. Bộ phận an toàn mô tả công việc và mức điện áp có thể tiếp cận, bộ phận mua hàng dịch mô tả đó thành yêu cầu kỹ thuật, nhà cung cấp chứng minh bằng hồ sơ. Ba bước này giữ cho tên gọi trong đơn hàng luôn khớp với thứ thợ điện thực sự nhận được.
- Xác định điện áp làm việc lớn nhất mà nhóm thợ có thể tiếp cận, kể cả tình huống hiếm gặp. Nếu mức đó vượt 1.000 V thì câu trả lời không nằm ở đôi ủng nữa mà ở quy trình cắt nguồn, xác nhận hết điện rồi đóng tiếp địa.
- Yêu cầu ảnh chụp nhãn thật của lô hàng, trên nhãn phải có cấp điện áp và viện dẫn EN 50321-1, không nhận nhãn chỉ ghi tên thương mại.
- Đối chiếu biên bản thử nghiệm theo lô kèm ngày thử, vì khả năng cách điện suy giảm theo thời gian và điều kiện lưu kho.
- Tách riêng mã vật tư cho ủng cách điện và ủng cao su thông thường trong hệ thống kho, tuyệt đối không dùng chung một mã.
- Ghi rõ trên phiếu cấp phát vị trí công việc nào được dùng loại nào, để người nhận không tự suy diễn.
Với công việc phải lội nước, đứng trên nền ẩm hoặc leo cột ngoài trời, ủng cách điện cao cổ là lựa chọn hợp lý vì che phủ cả phần cẳng chân. Với thao tác trong tủ điện, phòng máy hay nhà xưởng khô ráo, giày cách điện thấp cổ nhẹ hơn và mang được suốt ca. Hai dòng này cùng nguyên tắc thử nghiệm, chỉ khác nhau ở kiểu dáng và phạm vi che phủ.
Bảo Quản Sai Làm Mất Khả Năng Cách Điện Trước Khi Đế Ủng Kịp Mòn
Cao su cách điện lão hoá theo cả thời gian lẫn điều kiện lưu kho, không chỉ theo số giờ sử dụng. Nhiệt độ cao, nắng chiếu trực tiếp, ozone từ động cơ điện và dầu mỡ đều làm vật liệu giòn dần. Một đôi ủng còn nguyên gai đế nhưng thân đã rạn chân chim là đôi ủng đã hỏng về mặt điện, dù nhìn bề ngoài vẫn thấy dùng được. Gấp gọn ủng cho tiết kiệm chỗ cũng tạo nếp gãy cố định, chính là điểm sẽ nứt trước tiên.
Cách lưu trữ hợp lý là dựng đứng hoặc treo ủng ở nơi khô thoáng, tránh nắng và xa nguồn nhiệt. Sau mỗi ca, lau sạch bùn đất cùng hoá chất bám bên ngoài rồi để khô tự nhiên. Trước mỗi lần dùng, người mang cần tự kiểm tra bằng mắt và bằng tay: soi tìm vết cắt, vết thủng, chỗ phồng rộp, đồng thời bóp nhẹ thân ủng để phát hiện chỗ cứng bất thường. Thấy bất thường thì loại khỏi tuyến sử dụng ngay.
Chu kỳ thử lại định kỳ nên do bộ phận an toàn quy định dựa trên khuyến nghị của nhà sản xuất và điều kiện thực tế tại đơn vị, có ghi nhận bằng biên bản. Đôi ủng đã hết hạn thử không nên để lẫn với hàng còn hạn trong kho; cách xử lý gọn là đánh dấu và chuyển sang khu vực riêng. Việc này nghe nặng thủ tục nhưng lại là thứ chặn đứng chuỗi nhầm lẫn nêu ở đầu bài.
Rút lại, chỉ có một câu hỏi cần đặt trước khi ký duyệt bất kỳ đơn ủng nào: đôi này để chống nước hay để chống điện. Câu hỏi đó nên nằm ngay dòng đầu của phiếu đề nghị mua, trước cả phần ghi số lượng. Nếu câu trả lời là chống điện, mọi tiêu chí khác gồm màu sắc, độ dày hay độ bám đế đều xếp sau cấp điện áp ghi trên nhãn và biên bản thử nghiệm đi kèm.
Đọc đúng ký hiệu trên nhãn giúp phân biệt hai dòng ủng có bề ngoài gần giống nhau. Toàn bộ sản phẩm kèm thông số kỹ thuật được tập hợp trong danh mục ủng bảo hộ chuyên dụng để doanh nghiệp đối chiếu trước khi đặt.
Chuyên gia Bảo hộ lao động tại Bảo Hộ Xanh – Với hơn 10 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực cung cấp thiết bị bảo hộ chính hãng, tôi chuyên chia sẻ kiến thức và hướng dẫn lựa chọn sản phẩm an toàn, đạt chuẩn quốc tế. Đồng hành cùng baohoxanh.com, tôi cam kết mang đến thông tin chính xác, hữu ích và đáng tin cậy cho người lao động và doanh nghiệp.
