Bình chữa cháy nằm im trên giá nhiều năm, và lần đầu tiên nó được dùng cũng thường là lần đầu tiên người cầm chạm tay vào nó. Khoảng cách giữa việc có thiết bị và việc dập được lửa nằm ở vài thao tác rất cụ thể: chốt hãm nằm ở đâu, đứng cách đám cháy bao xa, hướng loa phun vào chỗ nào và tới lúc nào thì phải buông bình mà rút. Bài viết đi vào đúng phần thao tác đó, phần mà bảng nội quy treo cạnh bình thường chỉ ghi vỏn vẹn vài dòng.

Cấu Tạo Bình Chữa Cháy Nhìn Từ Bàn Tay Người Cầm

Cấu tạo một bình xách tay không phức tạp, nhưng cách mô tả trong tài liệu kỹ thuật lại ít giúp ích cho người đang cuống. Cách dễ nhớ hơn là đi theo thứ tự hai bàn tay sẽ chạm vào: tay nào giữ bình, tay nào bóp cần, ngón nào rút chốt. Nhìn theo trình tự đó, mỗi chi tiết trên thân bình chữa cháy xách tay đều có một việc rõ ràng chứ không còn là danh sách bộ phận rời rạc.

Vỏ bình: hình trụ, thường bằng thép, sơn đỏ. Đây là phần chịu áp và cũng là chỗ tay không thuận ôm lấy khi nhấc bình khỏi giá treo.
Chốt hãm và kẹp chì: chốt kim loại xuyên ngang cụm van, giữ cho cần bóp không bị ép xuống ngoài ý muốn. Kẹp chì mỏng bên ngoài chỉ để biết bình đã bị mở hay chưa, nó không phải một cái khoá.
Cần bóp và tay cầm cố định: hai thanh kim loại nằm trên cụm van. Thanh dưới cố định, thanh trên là cần bóp; ép hai thanh vào nhau là mở van.
Đồng hồ áp suất: có trên bình bột và bình bọt nạp sẵn áp. Bình khí CO2 không có đồng hồ, đây là điểm nhận dạng nhanh giữa hai loại.
Ống xi phông: ống chìm bên trong, dẫn chất chữa cháy từ đáy bình lên cụm van khi áp trong bình đẩy ra.
Vòi và loa phun: bình bột thường có vòi mềm đầu nhỏ; bình CO2 có loa loe rộng gắn trên khớp xoay hoặc ống cứng.
Nhãn thân bình: ghi loại chất chữa cháy, lớp đám cháy dùng được, tầm phun và trình tự thao tác của chính model đó.

Khác biệt đáng nhớ nhất giữa hai dòng bình phổ biến nằm ở đầu phun. Loa của bình khí CO2 lạnh sâu ngay khi bắt đầu xả, chạm tay trần vào phần kim loại là bị bỏng lạnh, nên phải nắm đúng tay cầm cách nhiệt gắn sát gốc loa. Vòi bình bột không có vấn đề này, đổi lại luồng bột phóng ra mạnh và dễ thổi tung tro than nếu đứng quá gần.

Việc Cần Làm Trong Vài Giây Đầu Khi Phát Hiện Lửa

Phản xạ tự nhiên của phần lớn người là lao ngay tới chỗ có lửa. Đó cũng là lý do nhiều đám cháy nhỏ trở thành đám cháy lớn: người duy nhất biết chuyện đang xảy ra lại là người mất khả năng gọi người khác. Trình tự dưới đây mất chưa tới nửa phút và quyết định phần lớn kết cục.

Hô to và bấm nút báo cháy gần nhất, để những người trong khu vực bắt đầu di chuyển ra ngoài trong lúc mình xử lý.
Gọi lực lượng chữa cháy chuyên nghiệp theo số khẩn cấp 114. Gọi sớm rồi báo lại là đã tự dập được vẫn tốt hơn gọi muộn.
Cắt nguồn điện khu vực nếu tủ điện nằm trên đường đi và không phải bước qua vùng lửa để tới. Cắt được điện thì đám cháy quay về đúng bản chất vật liệu đang cháy.
Nhìn nhanh một vòng xem lối ra sau lưng còn thông không, và đám cháy có nằm chắn giữa mình với lối ra đó không.
Lấy bình phù hợp với thứ đang cháy, đọc lướt nhãn nếu chưa chắc, rồi mới tiếp cận.

Một người tiếp cận đám cháy nên có người thứ hai đứng phía sau quan sát. Người thứ hai không cầm bình, việc của họ là nhìn khói, nhìn lối ra và hô rút khi tình hình xấu đi. Người đang tập trung vào ngọn lửa gần như không còn nhận ra những thay đổi sau lưng mình.

Rút Chốt, Hướng Loa, Bóp Cò Và Quét Ngang

Trình tự bốn động tác này được dạy gần như giống nhau ở mọi nơi và được Hiệp hội Phòng cháy Quốc gia Hoa Kỳ tóm tắt trong hướng dẫn dùng bình xách tay. Điều đáng nói không nằm ở bốn động tác, mà ở thứ tự và ở chỗ thực hiện chúng.

Rút chốt hãm. Giữ bình thẳng đứng, xoay nhẹ chốt cho đứt kẹp chì rồi rút thẳng ra. Chỉ rút khi đã tới vị trí đứng, không rút từ xa rồi mới đi, vì cần bóp lúc đó đã mất khoá.
Hướng vòi hoặc loa xuống chân đám cháy. Nắm tay cầm cách nhiệt với bình CO2, nắm thân vòi với bình bột. Không cầm vào phần kim loại của loa.
Bóp cần một nhịp thử ở khoảng cách an toàn để biết bình còn áp và luồng phun đi tới đâu. Một nhịp ngắn là đủ.
Bóp giữ và quét ngang qua lại theo bề rộng đám cháy, tiến dần lên khi lửa lùi lại, không tiến trước khi lửa lùi.

Bình xách tay hết rất nhanh. Lượng chất chữa cháy trong bình chỉ đủ cho một đợt phun liên tục ngắn, nên không có chỗ cho việc phun thăm dò nhiều lần. Nếu trong khu vực có nhiều bình, hãy nhờ người khác mang thêm một bình tới đứng chờ sẵn ngay từ đầu.

Đứng Ở Đâu, Cách Đám Cháy Bao Xa, Quay Mặt Hướng Nào

Vị trí đứng quyết định việc người cầm bình có nhìn thấy gì để mà dập hay không. Khói tạt vào mặt là kết thúc cuộc can thiệp, dù bình vẫn còn đầy. Nguyên tắc chung là để gió và khói đi ra phía trước mặt mình, tức là gió thổi từ sau lưng tới.

Ngoài trời: đứng ở đầu hướng gió, để gió thổi từ sau lưng mình về phía đám cháy, nhờ đó lửa và khói bị đẩy ra xa người phun. Đứng ở cuối hướng gió là tự đưa mặt vào luồng khói nóng.
Trong nhà: đứng về phía cửa ra vào, để lối rút luôn nằm sau lưng. Không bao giờ để đám cháy nằm giữa mình và cửa.
Khoảng cách: bám theo tầm phun ghi trên nhãn của chính bình đang cầm, mỗi cỡ bình và mỗi loại chất chữa cháy một khác. Bắt đầu ở mép xa của tầm phun rồi mới tiến vào.
Tư thế: hạ thấp trọng tâm, chùng gối, thân người hơi nghiêng về trước. Khói và khí nóng dồn lên cao nên vùng thở sạch hơn nằm thấp.
Nền dưới chân: nhìn trước xem có dầu tràn, dây điện hay vật cản không, vì mắt sẽ dán vào ngọn lửa ngay sau đó.

Quét Vào Gốc Lửa Chứ Không Quét Vào Ngọn Lửa

Ngọn lửa là phần khí đang cháy phía trên; nhiên liệu nằm ở dưới. Phun vào ngọn lửa chỉ làm nó rẽ ra rồi khép lại ngay sau đó, trong khi bình cạn dần. Điểm cần nhắm là mặt vật liệu đang bốc hơi, tức là phần chân của đám cháy.

Đám Cháy Vũng Chất Lỏng

Với vũng xăng dầu hay dung môi tràn trên nền, luồng phun mạnh chiếu thẳng xuống sẽ làm chất lỏng bắn ra và kéo lửa rộng thêm. Cách làm đúng là quét từ mép gần nhất về phía xa, giữ luồng phun chếch chứ không thẳng góc, đẩy dần bề mặt cháy lùi lại. Sau khi lửa tắt vẫn giữ nguyên tư thế, vì hơi nhiên liệu còn nóng có thể bùng lại.

Đám Cháy Vật Liệu Rắn Xếp Cao

Với thùng giấy, kiện vải hay pallet gỗ xếp chồng, lửa bén theo mặt bên và leo lên nhanh. Quét từ dưới lên trên theo từng lớp, không nhảy cóc lên phần đang cháy to nhất ở phía trên. Nhóm vật liệu này giữ nhiệt trong lõi rất lâu, nên sau khi tắt lửa bề mặt vẫn phải tách khối hàng ra và làm nguội tiếp bằng nước nếu điều kiện cho phép.

Ngưỡng Phải Buông Bình Và Rút Ra Ngoài

Bình xách tay được thiết kế cho đám cháy còn ở giai đoạn mới phát sinh. Vượt qua giai đoạn đó, người cầm bình không còn là người dập lửa mà trở thành nạn nhân tiềm năng. Những dấu hiệu dưới đây có nghĩa là dừng lại và đi ra, không cần cân nhắc thêm.

Ngọn lửa đã cao quá đầu người hoặc đã bén lên trần, lên mái.
Khói đặc, sẫm màu, tràn xuống thấp tới ngang ngực và làm mất tầm nhìn lối ra.
Hết trọn một bình mà đám cháy không nhỏ đi rõ rệt.
Nhiệt hắt ra mạnh tới mức không đứng yên được ở khoảng cách phun.
Nghe tiếng xì của bình gas, tiếng nổ lách tách trong tủ điện hoặc phát hiện có hoá chất trong khu vực.
Không xác định được thứ đang cháy là gì, đặc biệt khi nghi có kim loại hoạt tính.

Khi rút ra, đi lùi mặt vẫn quay về phía đám cháy cho tới khi qua khỏi cửa, đóng cửa lại sau lưng để hạn chế gió cấp thêm cho lửa, và báo ngay cho lực lượng chữa cháy biết chính xác vị trí cùng thứ đang cháy. Thông tin đó tiết kiệm cho họ nhiều phút khi tới nơi.

Dụng Cụ Chữa Cháy Đi Cùng Người Cầm Bình

Một bình đứng lẻ trên giá ít khi đủ. Nhóm dụng cụ chữa cháy đi kèm dưới đây phục vụ hai việc khác nhau: giúp người tiếp cận trụ được lâu hơn vài chục giây, và giúp họ ra ngoài khi việc dập lửa không thành.

Chăn chữa cháy: trùm dập lửa chảo dầu trong bếp hoặc quần áo đang cháy trên người, không tạo bụi bột và không cần thao tác phức tạp.
Mặt nạ thoát hiểm lọc khói: dùng để đi qua hành lang đầy khói. Chọn loại phù hợp trong nhóm mặt nạ lọc khói và hơi độc và cần nhớ mặt nạ lọc không tạo ra oxy, nên không dùng được trong không gian thiếu oxy.
Đèn pin: mất điện là tình huống mặc định trong đám cháy, kể cả ban ngày khi khói che hết ánh sáng.
Găng tay chịu nhiệt: để mở cửa nóng, gạt vật cản hoặc kéo người bị thương mà không bỏng tay.
Lối thoát dự phòng: nhà cao tầng và nhà ống nên tính trước một đường ra thứ hai, kể cả thang dây gấp gọn gắn cố định ở ban công.

Sau Khi Lửa Tắt: Canh Tàn Và Xử Lý Bình Đã Mở

Đám cháy được coi là kết thúc khi khu vực đã nguội, chứ không phải khi ngọn lửa biến mất. Vật liệu xốp như giấy, vải, mút và dăm gỗ giữ tàn âm ỉ bên trong rất lâu và bùng lại khi có gió lùa. Người vừa dập lửa nên ở lại quan sát cho tới lúc chắc chắn không còn khói bốc lên, đồng thời không cho ai dọn dẹp vội vì xáo trộn đống vật liệu chính là cấp thêm không khí cho tàn.

Bình đã bóp cò, dù chỉ một nhịp thử, phải đưa đi nạp lại. Áp trong bình thoát dần qua van đã mở và bình đó không còn dùng được cho lần sau.
Ghi lại sự việc: bình nào đã dùng, ở đâu, ai dùng, dập được hay không. Đây là dữ liệu duy nhất cho thấy phương án hiện tại có hoạt động hay không.
Bổ sung ngay vị trí trống. Giá treo trống là khoảng thời gian khu vực đó không có gì cả.
Dọn bột bằng cách hút và lau ẩm, bột mịn bám vào bo mạch và tiếp điểm gây ăn mòn dần về sau.
Kiểm tra bình lân cận: bình từng bị nung nóng trong đám cháy cần đưa ra khỏi vị trí trực, không tiếp tục treo lại.

Về mặt tổ chức, phần lớn các hệ thống quản lý an toàn đều buộc kiểm tra trực quan định kỳ và bảo dưỡng hằng năm cho bình xách tay, chẳng hạn quy định về bình chữa cháy xách tay của OSHA tại mục 1910.157. Điểm chung của mọi quy định là bình phải có người phụ trách và có sổ theo dõi, chứ không phải chỉ có mặt trên tường.

Cuối cùng, người được giao trực khu vực có nguy cơ cao nên được cấp trang bị cá nhân riêng thay vì chỉ mặc đồng phục thường. Nhóm quần áo chống cháy cho đội chữa cháy cơ sở giúp người tiếp cận có thêm khoảng thời gian đứng gần nguồn nhiệt, và đó thường là khoảng thời gian quyết định đám cháy dừng lại ở đâu.