Khẩu trang lọc bụi mịn và khẩu trang y tế là hai nhóm hàng khác hẳn nhau về nguyên lý, nhưng bị gọi chung một tên vì trông na ná nhau khi đã đeo lên mặt. Một bên có mức lọc hạt đo được và bắt buộc phải ôm khít viền mặt; bên kia chặn giọt bắn theo chiều từ trong ra và luôn hở hai bên má. Bài viết tách rõ hai nhóm, chỉ cách đọc mức lọc in trên thân khẩu trang, cách thử độ khít, và cách chọn theo loại bụi của từng ngành.

Hai Nhóm Khẩu Trang Bị Gọi Chung Một Tên

Khẩu trang y tế sinh ra cho phòng mổ. Mục tiêu ban đầu của nó là giữ giọt bắn và vi sinh từ miệng người đeo không rơi xuống vết mổ, tức là chặn theo chiều từ trong ra ngoài. Kiểu gấp nếp phẳng, dây vòng qua tai và không có gọng ôm cằm đều phục vụ mục tiêu đó: đeo nhanh, bỏ nhanh, không cần vừa khuôn mặt cụ thể nào.

Khẩu trang lọc bụi đi theo hướng ngược lại. Nó bảo vệ chính người đeo trước thứ đang lơ lửng trong không khí, nên phải làm hai việc cùng lúc: lớp vật liệu giữ được hạt, và viền tiếp xúc phải kín để không khí bẩn không đi vòng qua mép. Vì thế nhóm này luôn có thanh nẹp mũi uốn được, dây đeo vòng sau đầu và sau gáy thay vì móc tai, thân giữ dáng cốc hoặc dáng gấp nhiều tầng.

Hệ quả thực tế nằm ở chỗ hai nhóm được kiểm định bằng hai phép thử khác nhau, với loại hạt thử khác nhau và lưu lượng khí khác nhau. Con số ghi trên hai loại bao bì vì thế không so sánh trực tiếp với nhau được. Đây là gốc rễ của gần như mọi lần cấp phát nhầm.

Mức Lọc Ghi Trên Khẩu Trang Lọc Bụi Mịn Nói Gì

Ở nhóm lọc bụi, con số in trên thân sản phẩm là hiệu suất lọc hạt. Châu Âu dùng bộ EN 149 với ba bậc FFP1, FFP2 và FFP3; Mỹ dùng hệ phê duyệt của NIOSH với các ký hiệu quen thuộc như N95. Bậc càng cao thì tỉ lệ hạt bị giữ lại càng lớn, đồng thời sức cản khi hít vào cũng tăng theo. Đó là cái giá đi kèm, không phải dấu hiệu hàng kém.

Ba điều cần nhớ khi đọc bậc lọc:

Bậc lọc gắn với mẫu thử, không gắn với bụi trong xưởng. Phép thử chạy trên một loại hạt chuẩn ở một lưu lượng khí chuẩn, còn bụi thật đổi kích thước theo từng công đoạn.
Chữ cái đi kèm nói về dầu. Hệ NIOSH tách ba chữ N, R, P theo khả năng chịu sol khí gốc dầu. Khu vực có sương dầu cắt gọt không dùng loại mang chữ N.
Van thở không nâng bậc lọc. Van chỉ xả khí thở ra cho đỡ nóng và đỡ đọng hơi nước; phần khí hít vào vẫn đi qua đúng lớp lọc đó.

Danh sách sản phẩm còn hiệu lực phê duyệt của Mỹ tra được trực tiếp trên chương trình phê duyệt thiết bị lọc đường thở của NIOSH. Đây là chỗ đối chiếu khi nhà cung cấp chỉ gửi ảnh chụp bao bì thay vì chứng từ.

Thân khẩu trang lọc bụi thật bao giờ cũng mang một dãy ký tự in trực tiếp lên vật liệu, gồm mã bậc lọc, số hiệu tiêu chuẩn và tên hãng. Bao bì in đẹp mà thân trắng trơn là dấu hiệu loại ngay lúc nghiệm thu. Cách quản lý gọn nhất: giữ lại một chiếc nguyên vẹn của mỗi đợt nhập, cất trong tủ hồ sơ làm mẫu so cho đợt kế tiếp.

Vì Sao Khẩu Trang Y Tế Không Thay Được Trong Xưởng

Khẩu trang y tế cũng có chỉ tiêu lọc, nhưng đo bằng phép thử lọc khuẩn với hạt sinh học cỡ vài micromet và ở lưu lượng khí thấp hơn hẳn phép thử của nhóm lọc bụi. Một con số đẹp trong phép thử đó không nói được gì về khả năng giữ hạt mịn cỡ dưới một micromet trong không khí nhà xưởng.

Vấn đề thứ hai còn lớn hơn chuyện vật liệu. Khẩu trang y tế không được thiết kế để ôm khít. Khi người đeo hít vào, áp suất bên trong giảm xuống, và không khí luôn chọn đường ít cản nhất. Mép hai bên má hở thì phần lớn khí đi qua khe hở đó chứ không đi qua lớp lọc, dù lớp lọc có tốt đến đâu.

Vì vậy ở khu vực có bụi mài, khói hàn, bụi xi măng hay bột màu, khẩu trang y tế chỉ nên coi là đồ vệ sinh chứ không phải trang bị bảo vệ đường thở. Nhóm hàng đúng nằm ở khẩu trang bảo hộ lao động, còn nhóm y tế thuộc đồ bảo hộ y tế và phục vụ mục đích hoàn toàn khác.

Độ Khít Quyết Định Hiệu Quả Thật

Kiểm tra độ khít là thao tác bắt buộc của mỗi lần đeo, mất khoảng mười giây và không cần dụng cụ gì. Đeo xong, bóp thanh nẹp ôm theo sống mũi, kéo dây trên lên đỉnh đầu và dây dưới xuống dưới vành tai. Sau đó úp kín hai bàn tay lên mặt ngoài khẩu trang rồi thở ra mạnh một hơi.

Khẩu trang phồng nhẹ và không thấy luồng khí thoát ra ở gò má, sống mũi hay dưới cằm là đạt. Thấy khí xì chỗ nào thì chỉnh lại chỗ đó; chỉnh mãi không hết thì đổi cỡ hoặc đổi kiểu dáng chứ đừng dùng tiếp. Một chiếc khẩu trang bậc lọc cao mà hở biên cho kết quả thực tế kém hơn một chiếc bậc thấp hơn nhưng vừa mặt.

Ở quy mô doanh nghiệp còn có phép thử độ khít chính thức, làm bằng dung dịch tạo vị hoặc bằng máy đếm hạt, và làm cho từng người với đúng mã hàng sẽ cấp phát. Kết quả gắn với một người và một mã, nên đổi mã khẩu trang là phải thử lại từ đầu chứ không suy sang được.

Râu Quai Nón Và Những Thứ Làm Hở Biên

Vùng đệm của khẩu trang lọc bụi tì lên da mặt theo một đường vòng kín. Bất cứ thứ gì nằm cắt ngang đường đó đều tạo ra khe hở, và khe hở thì không có bậc lọc nào bù được. Danh sách dưới đây gom những nguyên nhân gặp nhiều nhất trong xưởng:

Râu mọc dài qua vùng đệm: từng sợi râu dẫn khí đi vòng qua mép. Đây là yếu tố không xử lý được bằng cách siết dây chặt hơn.
Gọng kính vắt qua má: gọng dày nâng mép khẩu trang lên; nên đổi sang kính có gọng mảnh hoặc kính ôm kiểu kín.
Đeo trễ để hở mũi: thường gặp khi người đeo thấy nóng, và làm mất toàn bộ tác dụng.
Dây đeo đã giãn: dây mềm nhão sau nhiều ca không kéo được vùng đệm áp vào da nữa.
Đeo chồng hai chiếc: lớp ngoài đẩy lớp trong biến dạng, làm hở đúng chỗ đáng lẽ phải kín.

Với người không thể cạo râu vì lý do cá nhân hoặc tín ngưỡng, hướng xử lý là chuyển sang thiết bị không dựa vào viền tiếp xúc với da mặt, chẳng hạn mũ trùm cấp khí. Ép người có râu dùng khẩu trang ôm khít chỉ tạo ra một dòng ghi nhận trên giấy chứ không bảo vệ được ai.

Chọn Theo Loại Bụi Của Từng Ngành

Bụi mỗi ngành khác nhau về kích thước hạt, độ ẩm và mức gây kích ứng, nên không có một mã dùng chung được cho cả nhà máy. Phần dưới đây gợi ý hướng chọn cho những nhóm công việc thường gặp; căn cứ cuối cùng vẫn phải là kết quả quan trắc môi trường lao động tại chính vị trí đang xét.

Xi măng, đá, phá dỡ: bụi nhiều, hạt thô lẫn hạt mịn, người đeo ra mồ hôi nhiều. Nên chọn dáng cốc giữ phom, có van thở, và chuẩn bị số lượng thay trong ca.
Mài, cắt và hàn kim loại: khói kim loại là hạt rất nhỏ hình thành từ hơi kim loại ngưng tụ, nên phải chọn bậc lọc cao, không dùng loại lọc bụi thô.
Chế biến gỗ: mạt gỗ cứng gây kích ứng đường thở; nên ưu tiên loại có lớp lót mềm vì thợ thường đeo liên tục cả ca.
Dệt may, bông sợi: xơ bông làm bít lớp lọc rất nhanh, biểu hiện là hít vào ngày càng nặng; cần tăng tần suất thay chứ không tăng bậc lọc.
Bụi kèm mùi nhẹ: lớp than hoạt tính giúp giảm mùi khó chịu nhưng không phải lớp lọc hơi độc, đừng dùng thay cho phin lọc.
Sơn phun, keo dung môi, hoá chất bay hơi: đây không còn là bài toán của khẩu trang. Cần thiết bị bảo hộ hô hấp có phin lọc chọn theo đúng nhóm hơi khí.

Dấu Hiệu Phải Thay Và Cách Bảo Quản

Khẩu trang lọc bụi không có đồng hồ báo hết. Thay ngay khi hít vào thấy nặng hơn rõ rệt so với lúc mới đeo, khi thân bị bẹp không giữ được phom, khi dây đứt hoặc giãn, khi mặt trong bị ẩm mồ hôi, hoặc khi thấy mùi lọt vào bên trong. Một chiếc đã thấm ẩm thì lớp lọc không còn làm việc như thiết kế nữa.

Giữa hai lần dùng trong cùng một ca, treo khẩu trang ở nơi thoáng thay vì nhét vào túi quần hoặc treo lên cổ. Nhét túi làm bẹp phom và đưa bụi từ túi vào mặt trong. Hết ca thì bỏ, không dồn dùng sang ngày hôm sau ở khu vực bụi nồng độ cao.

Hàng chưa dùng để nguyên thùng trong kho mát, không xếp cạnh khu vực có hơi dung môi và không chất chồng quá nặng làm bẹp thân. Không giặt, không phơi nắng và không xịt cồn lên lớp lọc: cả ba cách đều phá cấu trúc sợi lọc mà mắt thường không nhìn ra. Các mã dáng cốc và dáng gấp thông dụng nằm trong nhóm khẩu trang 3M dùng trong công nghiệp.

Khẩu Trang Y Tế Và Khẩu Trang Lọc Bụi Giải Hai Bài Toán Khác Nhau

Đeo Hai Lớp Khẩu Trang Y Tế Có Bằng Một Chiếc Lọc Bụi Không?

Không. Hai lớp chỉ làm tăng sức cản và làm hở biên nhiều hơn vì lớp ngoài đẩy lớp trong biến dạng. Hiệu quả bảo vệ đến từ độ khít và mức lọc được kiểm định, không đến từ số lớp vải chồng lên nhau.

Khẩu Trang Vải Giặt Được Có Chống Được Bụi Mịn Không?

Không có căn cứ để khẳng định, trừ khi sản phẩm ghi rõ mã bậc lọc và số hiệu tiêu chuẩn. Vải dệt thường chỉ chặn hạt thô, và sau vài lần giặt thì cấu trúc sợi đã đổi so với lúc thử nghiệm.

Loại Có Van Thở Dùng Được Trong Phòng Sạch Không?

Không nên. Van xả thẳng khí thở ra môi trường xung quanh, nên nó bảo vệ người đeo chứ không bảo vệ sản phẩm hay người bên cạnh. Khu vực cần giữ sạch không khí đầu ra phải chọn loại không van.

Một Chiếc Khẩu Trang Lọc Bụi Dùng Được Bao Nhiêu Giờ?

Không có mốc cố định vì phụ thuộc nồng độ bụi, cường độ thở và độ ẩm. Cách quản lý thực dụng là đặt quy ước nội bộ theo ca kết hợp với các dấu hiệu ở mục trên, và cấp đủ số lượng để công nhân không phải tiếc mà dùng cố.

Nhân Viên Văn Phòng Đi Lại Trong Khu Vực Xưởng Nên Đeo Loại Nào?

Nếu chỉ đi ngang qua trong vài phút và không đứng cạnh nguồn phát bụi, khẩu trang lọc bụi bậc thấp là đủ, miễn là vẫn thử độ khít. Đứng lâu tại vị trí phát sinh bụi thì phải cấp cùng loại như công nhân trực tiếp.