Giặt và bảo quản mũ kepi là việc gần như không ai được hướng dẫn khi nhận mũ, nên phần lớn mũ đồng phục bị bỏ đi vì méo chóp và gãy lưỡi trai chứ không phải vì rách vải. Chỗ hỏng thật nằm ở ba bộ phận khuất: tấm cốt bên trong lưỡi trai, dải lót quanh vành đầu và lớp mút tạo phom ở chóp. Bài viết đi lần lượt vào từng chỗ đó: giặt kiểu gì, làm khô ra sao và khi nào thì chiếc mũ hết cứu.
Khi Chiếc Mũ Kepi Hỏng Form Trước Lúc Vải Kịp Sờn
Lưỡi trai của mũ kepi không phải một lớp vải gập đôi. Giữa hai lớp vải là một tấm cốt tạo độ cong, thường là nhựa ép mỏng hoặc bìa ép nhiều lớp. Cốt nhựa dẻo, bị bẻ thì bật lại và không sợ nước; cốt bìa cứng hơn khi còn khô nhưng gặp nước lâu sẽ tách lớp. Muốn biết mũ trong tay thuộc loại nào, bóp nhẹ mép lưỡi trai rồi thả: cốt nhựa trả lại đúng đường cong cũ, cốt bìa để lại vết hằn mờ và cho cảm giác xốp.
Đây là bộ phận duy nhất trên chiếc mũ phải tự giữ một mặt cong cố định mà không có đường may nào đỡ phía sau. Mọi lực bẻ khi nhét mũ vào cặp, mọi vòng quay trong lồng giặt đều dồn vào tấm cốt ấy. Vải kaki thân mũ chịu được rất nhiều lượt giặt, còn tấm cốt bìa chỉ cần vài lần ngâm nước là mất hẳn độ cong ban đầu. Đó là lý do nhiều chiếc mũ còn mới phần vải nhưng đã phải bỏ vì lưỡi trai gợn sóng.
Chỗ hỏng thứ hai là lớp mút mỏng lót dưới các múi vải ở chóp, giữ cho đỉnh mũ phẳng và đứng. Mút này xốp nhờ cấu trúc bọt khí bên trong; khi bị ép trong lúc ướt rồi gặp nhiệt cao, các bọt khí xẹp xuống và dính lại thành từng cục nhỏ. Sau đó dù làm khô đúng cách, chóp mũ vẫn lồi lõm và nhìn nghiêng là thấy ngay.
Trước Khi Bỏ Mũ Kepi Vào Lồng Giặt, Hãy Nghĩ Đến Tấm Cốt Bên Trong
Máy giặt tác động ba thứ cùng lúc lên chiếc mũ: nước ngâm lâu làm mềm keo dán cốt, va đập với quần áo khác làm mài mòn mép lưỡi trai, và lực vắt ép chiếc mũ dán chặt vào thành lồng. Ở bước vắt, tấm cốt bị bẻ cong theo thành lồng tròn rồi giữ nguyên tư thế đó cho tới khi ráo nước. Đó chính là lúc hình thành nếp gãy chạy ngang lưỡi trai, thứ không bao giờ ủi phẳng lại được. Với cốt bìa ép, hậu quả rõ hơn: các lớp giấy tách ra, phồng lên, khô lại thành mặt lượn sóng.
Cách giặt giữ form chậm hơn nhưng không phức tạp. Mấu chốt duy nhất: chiếc mũ luôn nằm phẳng trên một mặt cứng, không bị vò và không bị vặn xoắn.
- Pha xà phòng dịu vào nước, khuấy tan hết trước khi cho mũ vào để hạt bột không đọng trên vải sẫm màu.
- Đặt mũ úp lên mặt bàn, dùng bàn chải lông mềm chà một chiều từ giữa ra mép, làm riêng từng mảng: dải vành trong, thân mũ, rồi mặt trên lưỡi trai.
- Mặt dưới lưỡi trai là vải sáng màu và bám mồ hôi nhiều nhất, nên làm sau cùng để không kéo bẩn lên thân mũ.
- Xả bằng nước chảy qua, không nhấn mũ chìm lâu trong chậu.
- Thấm nước bằng khăn bông ép lên bề mặt, không vặn xoắn để vắt.
Khi phải xử lý cả một tủ mũ đồng phục cùng lúc thì giặt tay từng chiếc là không thực tế. Trường hợp đó, cho mỗi chiếc vào một túi lưới riêng, chọn chu trình nhẹ nhất và tắt hẳn chế độ vắt, chấp nhận mũ ra khỏi máy còn sũng nước. Nên xếp mũ vào cùng mẻ với quần áo bảo hộ lao động cùng tông màu, vì phần lớn vết loang màu trên mũ sáng màu đến từ việc giặt lẫn với đồ sẫm màu còn mới.
Sau Mỗi Ca Đội, Mồ Hôi Và Muối Bắt Đầu Ăn Vào Dải Lót Vành Đầu
Mồ hôi không chỉ là nước. Phần nước bay hơi hết sau vài giờ, còn muối, urê và dầu từ da đầu thì ở lại trong sợi vải của dải lót quanh vành đầu. Muối kết tinh biến dải lót vốn mềm thành một vành ráp, cọ vào trán và khiến người đội tự bỏ mũ ra giữa ca. Dầu thì giữ bụi, nên vành trong luôn tối màu hơn phần vải còn lại chỉ sau vài tuần.
Vết ố vàng ở vành trong hình thành chậm và theo một chiều duy nhất: dầu cùng protein trong mồ hôi bị oxy hoá dần khi gặp không khí và nhiệt, chuyển sang màu vàng rồi bám vào sợi. Khi vết còn mới, nước ấm với xà phòng dịu vẫn kéo được phần lớn ra. Khi vết đã ngả vàng đậm và có ranh giới rõ, nó đã gắn với sợi vải; muốn tẩy hết phải dùng hoá chất mạnh, mà thứ đó ăn luôn màu nhuộm của thân mũ.
Vì vậy việc đáng làm nhất lại là việc nhỏ nhất: sau ca trực, lau dải vành trong bằng khăn ẩm rồi để mũ khô thoáng, thay vì đợi cuối tháng mới giặt một lần. Đơn vị có người đội mũ suốt ngày nên cấp hai chiếc cho một người để luân phiên, rẻ hơn nhiều so với việc thay cả lô sớm nửa năm.
Nếu Nhãn Trong Mũ Còn Ký Hiệu Giặt, Đọc Trước Khi Quyết Định
Bộ ký hiệu hình vẽ trên nhãn chăm sóc hàng dệt được quy định trong ISO 3758:2023 về mã ghi nhãn chăm sóc hàng dệt bằng ký hiệu. Điểm hay bị hiểu nhầm nằm ở chỗ mỗi ký hiệu không mô tả cách giặt được khuyến nghị, mà chỉ ra mức xử lý nặng nhất món đồ chịu được mà không hư hỏng vĩnh viễn. Phạm vi tiêu chuẩn gồm bốn nhóm thao tác là giặt, tẩy, làm khô và là. Với mũ kepi, nhẹ tay hơn ngưỡng ghi trên nhãn luôn an toàn, còn vượt ngưỡng thì hỏng hẳn chứ không hỏng tạm.
Riêng phần làm khô, ISO 6330:2021 về quy trình giặt và làm khô tại gia dụng dùng cho thử nghiệm dệt phân biệt sáu cách làm khô khác nhau, trong đó có phơi treo, làm khô nằm phẳng và sấy lồng. Sự phân biệt đó rất thực tế với mũ: cùng một chiếc, đem treo lên móc hay đặt nằm phẳng cho ra hai kết quả form khác hẳn nhau, nên hướng dẫn chỉ ghi mỗi chữ phơi khô là chưa đủ.
Mũ đặt may theo lô thường không có nhãn chăm sóc khâu sẵn bên trong. Khi ký đơn, nên yêu cầu xưởng ghi rõ thành phần vải và loại cốt lưỡi trai vào chứng từ giao hàng, rồi phổ biến lại bằng một tờ hướng dẫn dán trong tủ đồ. Cách này dùng chung cho cả đồng phục bảo hộ lao động cấp cùng đợt, vì mũ và áo thường về cùng lô và cùng loại vải nhuộm.
Trong Lúc Làm Khô, Nhiệt Và Cách Treo Quyết Định Form Còn Hay Mất
Sợi vải co lại khi mất nước, và mấu chốt là nó co không đều. Đem mũ phơi nắng gắt, mặt hướng nắng khô trước nên co trước, trong khi mặt khuất còn ẩm và chưa co; chênh lệch đó kéo các múi may lệch nhau, để lại chiếc mũ đội lên thấy vênh một bên. Nắng gắt còn tấn công thuốc nhuộm ở đỉnh mũ và mặt trên lưỡi trai, hai chỗ nhận bức xạ nhiều nhất.
Sấy lồng và hơ gần nguồn nhiệt còn nhanh hỏng hơn. Keo giữ tấm cốt mềm ra khi nóng, tấm cốt trượt khỏi vị trí cũ rồi đông cứng ở chỗ mới; lớp mút ở chóp thì co và vón. Khác với vết bẩn, hai hỏng hóc này không phục hồi được tại nhà.
Cách làm khô giữ form dựa trên một ý: cho mũ khô trong đúng hình dạng lúc đội. Lồng thân mũ vào một vật tròn cỡ vòng đầu, chẳng hạn hộp nhựa, nồi úp ngược hay một cuộn khăn buộc chặt, để vải căng đúng đường kính suốt quá trình khô. Đặt cả cụm đó nơi râm và thoáng gió, kê lưỡi trai nằm ngang chứ đừng để mép tì xuống cạnh bàn. Cách này khô lâu hơn phơi nắng, đổi lại giữ được đường cong lưỡi trai qua nhiều lượt giặt.
Khi Cất Vào Tủ Hoặc Thùng Kho, Chóp Mũ Bẹp Vì Bị Chồng Lên Nhau
Thói quen xếp chồng mũ thành cột trong thùng là nguyên nhân âm thầm nhất. Chiếc dưới cùng gánh toàn bộ trọng lượng của cả chồng, dồn hết lên phần chóp vốn chỉ có một lớp mút mỏng đỡ. Mút tạo phom nhớ hình rất kém: bị nén liên tục vài tuần là hết bật lại, nên mũ lấy ra khỏi thùng đã bẹp sẵn trước khi có ai kịp đội.
Cách cất tốn chỗ hơn nhưng giữ được hàng: dựng mũ đứng thành hàng, lưỡi trai quay cùng một chiều, hoặc nhồi giấy mềm vào lòng mũ rồi chỉ xếp một lớp duy nhất. Kho ẩm cần thêm lưu ý: mốc luôn xuất hiện trước ở mặt dưới lưỡi trai, chỗ không ai nhìn tới, rồi mới lan ra vành trong. Túi nilon buộc kín làm chuyện đó đến nhanh hơn vì hơi ẩm kẹt trong lớp mút không thoát được.
Đến lúc nào thì không nên tiếc nữa? Bảng dưới gom các dấu hiệu nhìn và sờ thấy được, kèm nguyên nhân bên trong, để rà lại tủ mũ cho nhanh.
| Dấu hiệu quan sát được | Nguyên nhân bên trong | Nên làm |
|---|---|---|
| Lưỡi trai gợn sóng hoặc có nếp gãy chạy ngang | Tấm cốt đã tách lớp hoặc gãy | Thay mũ, không có cách nắn lại |
| Chóp mũ lõm một bên dù đã làm khô đúng cách | Lớp mút tạo phom bị vón cục | Thay mũ |
| Dải vành trong ráp và cứng, có vệt trắng | Muối trong mồ hôi kết tinh giữa sợi | Giặt kỹ riêng dải lót; tháo rời được thì thay dải |
| Mùi ẩm quay lại sau vài ngày dù bề mặt sạch | Mốc đã ăn vào lớp lót trong lưỡi trai | Thay mũ |
| Đỉnh mũ bạc lệch hẳn so với thân mũ | Thuốc nhuộm phai do nắng chiếu kéo dài | Thay theo nhóm để cả đội đồng màu |
| Đường may quanh vành bung, khoen kim loại rỉ | Chỉ mục và kim loại bị ăn mòn | Sửa được nếu vải còn tốt; rỉ lan ra vải thì thay |
Nếu Mũ Có Logo Thêu Hoặc Hình In, Hai Loại Chịu Giặt Khác Nhau
Logo thêu là chỉ xuyên qua vải nên bám chắc và không sợ ma sát. Điểm cần canh nằm ở hai chỗ khác: chỉ màu có thể ra màu trong vài lần giặt đầu, và mặt sau vùng thêu thường có lớp lót giữ mũi chỉ. Vì vậy mũ thêu logo nên giặt riêng lần đầu, không ngâm lâu, và tránh nhiệt cao vì lớp lót gặp nóng sẽ co, kéo vùng thêu dúm lại.
Hình in thì ngược lại: lớp mực nằm trên bề mặt vải chứ không xuyên qua sợi. Kẻ thù của nó là nhiệt và chà xát. Chà bàn chải thẳng lên hình in làm mực nứt rồi bong mép, và một khi đã bong thì mỗi lần giặt sau lại bóc thêm một chút. Áo còn lộn trái được, mũ thì không, nên cách duy nhất là chà vòng quanh hình và chỉ thấm nhẹ lên phần in.
Khác biệt này nên tính từ lúc chọn mua chứ không phải lúc cầm bàn chải. Lịch giặt dày và người trực ra mồ hôi nhiều thì chọn mẫu thêu với cốt lưỡi trai bằng nhựa; mũ chỉ dùng cho sự kiện hoặc ca ngắn thì hình in đã đủ. Khi so sánh giữa các mẫu mũ kepi cho lực lượng bảo vệ, hai câu đáng hỏi nhà cung cấp nhất là cốt lưỡi trai làm bằng gì và dải vành trong có tháo rời ra giặt được không.
Gom lại, chiếc mũ sống lâu hay chết sớm phụ thuộc vào bốn việc rất đời thường: không cho mũ vào lồng giặt kèm chế độ vắt, lau dải vành trong ngay sau ca thay vì đợi ố vàng, làm khô trong râm với một vật tròn đỡ bên trong, và cất đứng thành hàng thay vì chồng thành cột. Khi lưỡi trai đã gợn sóng hoặc mùi ẩm quay lại sau vài ngày thì nên thay. Còn khi đặt lô mới, hai câu hỏi về cốt lưỡi trai và dải vành trong tháo rời quyết định phần lớn công giặt về sau.
