Một ca lau kính hay sơn mặt dựng bằng ghế treo hiếm khi hỏng vì thiếu thiết bị. Nó hỏng vì không ai nói rõ ai được phép treo mình, ai đứng ở đâu, hạ theo thứ tự nào, và làm gì trong mười phút đầu khi người trên dây gặp sự cố. Bài viết này chỉ nói về phần tổ chức một ca làm việc treo.

An Toàn Khi Làm Việc Treo Trên Cao Bắt Đầu Từ Khâu Cấp Phép

Trước khi có người rời khỏi mái, phải có một tờ giấy phép làm việc cho đúng ca đó, đúng mặt đứng đó. Giấy phép không phải thủ tục hành chính: nó buộc người ký phải đọc qua toàn bộ điều kiện và buộc tổ thi công phải khai đủ những gì mình sẽ làm.

Một giấy phép dùng được cần nêu rõ sáu mục: phạm vi mặt đứng và cao độ cụ thể, khung giờ có hiệu lực, danh sách người tham gia kèm vai của từng người, danh mục thiết bị theo mã, điều kiện thời tiết phải dừng, và tên người có quyền cho dừng việc.

Hồ sơ đi kèm gồm chứng chỉ huấn luyện an toàn làm việc trên cao còn hạn, kết luận khám sức khỏe định kỳ, biên bản kiểm tra thiết bị trước ca và biện pháp thi công đã được duyệt. Ban quản lý tòa nhà thường yêu cầu nộp trước vài ngày; chuẩn bị sẵn một bộ hồ sơ chuẩn rút ngắn thời gian chờ đáng kể so với làm lại từng lần.

Về con người, người có vấn đề tim mạch, huyết áp, động kinh hay rối loạn thăng bằng không bố trí vào công việc treo. Đây là tiêu chí loại trừ, không phải điều để thương lượng theo tiến độ.

Ở mức quy định kỹ thuật, cơ quan an toàn lao động Hoa Kỳ yêu cầu người làm việc trên giàn treo phải được bảo vệ bằng một hệ chống rơi cá nhân, và mục 1926.451 quy định dây cứu sinh phải neo độc lập với dây treo, không dùng chung điểm neo. Quy định áp dụng tại Việt Nam cần tra theo văn bản hiện hành và yêu cầu của chủ đầu tư, nhưng nguyên tắc tách hai hệ thì giống nhau ở mọi nơi.

Hệ chống rơi chạy song song ấy còn có một ngưỡng bằng số. Mục 1926.502 của cùng cơ quan giới hạn lực hãm dồn lên người khi bộ giảm chấn làm việc ở mức 8 kN, tương đương 1.800 pound, với điều kiện dùng đai toàn thân; hệ tiêu chuẩn châu Âu đặt ngưỡng thấp hơn, ở 6 kN. Con số đó quyết định việc chọn dây nối và bộ giảm chấn, nên đơn đặt hàng phải nêu rõ tổ đang mua theo hệ nào, tránh cảnh ghép một sợi dây theo hệ này với một bộ giảm chấn theo hệ kia.

Phân Vai Trong Tổ: Người Treo, Người Trên Mái, Người Dưới Đất

Một đường làm việc treo trên nhà cao tầng cần tối thiểu ba người, và ba vai này không kiêm nhiệm lẫn nhau.

Người treo: làm việc trên ghế, tự kiểm tra thiết bị của mình trước khi rời mái, báo vị trí sau mỗi lần hạ, và có quyền yêu cầu dừng bất cứ lúc nào mà không cần giải thích.
Người trên mái: giữ khu vực điểm neo, không cho ai đi lại qua vùng dây, theo dõi lớp lót mép và giữ liên lạc. Người này cũng là người thao tác nếu phải hạ khẩn cấp.
Người dưới đất: quây và canh vùng rơi, cảnh báo người đi đường, quan sát toàn cảnh mặt đứng, và là người nhìn thấy sớm nhất khi người treo bất động bất thường.

Ngoài ba vai đó, mỗi ca cần một người chỉ huy được chỉ định bằng tên, không phải mặc định là người lớn tuổi nhất trong tổ. Người chỉ huy quyết định dừng việc, quyết định thứ tự hạ, và là đầu mối duy nhất làm việc với ban quản lý tòa nhà trong ca.

Người dưới đất là vai bị cắt đầu tiên khi tổ thiếu quân, và đó là một quyết định tồi. Vùng bên dưới đường làm việc phải được rào và có người canh, vì một chiếc khăn hay cái xô rơi từ tầng cao đủ gây thương tích cho khách bộ hành. Khi vùng dưới sát lối đi công cộng, nên căng thêm lưới an toàn chắn vật rơi thay vì chỉ dựa vào rào chắn mặt đất.

Tấm lưới ấy cũng đi kèm một bộ số. Mục 1926.105 quy định lưới phải vươn ra 2,4 m ngoài mép sàn, treo cách chỗ làm việc không quá 7,6 m, mắt lưới không rộng hơn 15 × 15 cm, và công việc không được bắt đầu cho tới khi lưới đã lắp xong và đã thử. Lưới mới còn phải mang nhãn ghi kết quả thử va đập do nhà sản xuất chứng nhận, nên khi thuê lưới hãy xem nhãn đó ngay lúc nhận thiết bị và chụp lại kèm biên bản.

Chia Mặt Dựng Và Định Thứ Tự Hạ

Mặt đứng cần được chia thành các dải dọc trước khi bắt đầu, mỗi dải rộng đúng bằng tầm với hai bên của một người ngồi trên ghế. Người treo với quá xa sẽ đu người sang ngang, làm dây cọ chéo qua mép mái và tự đẩy mình ra khỏi phương thẳng đứng của điểm neo.

Thứ tự làm luôn từ trên xuống. Làm ngược từ dưới lên buộc người treo phải kéo mình ngược lên bằng sức, và mọi thứ rơi ra từ dải phía trên sẽ rơi vào chính người đang làm dải dưới.

Bốn quy tắc bố trí đường làm việc:

Không bao giờ có hai người cùng một phương thẳng đứng, kể cả khi cách nhau nhiều tầng.
Hai đường làm việc cạnh nhau phải cách nhau đủ để hai bộ dây không thể chạm nhau khi có gió.
Mỗi lần hạ chỉ hạ hết một dải, hạ xong mới đổi tư thế và báo vị trí mới.
Chiều dài dây phải dư và chạm tới mặt đất, có nút chặn ở đầu dưới để người treo không tuột ra khỏi đầu dây.

Khi mặt đứng có mái đua, ban công hay hộp kỹ thuật nhô ra, phải khảo sát trước và đánh dấu trên bản vẽ mặt đứng. Người treo bị vật nhô chặn giữa chừng sẽ phải xoay ngang để lách, và đó là lúc dây dễ vắt qua cạnh sắc nhất.

Liên Lạc Trong Ca Và Ngưỡng Dừng Việc

Ba vai phải nghe được nhau liên tục. Cách gọn nhất là mỗi người một bộ đàm cầm tay trên cùng một kênh riêng, đeo cố định vào đai chứ không cầm tay hay bỏ túi áo. Điện thoại di động không thay thế được vì người treo không rảnh tay để bấm máy.

Kèm theo đó cần một bộ tín hiệu tay quy ước cho trường hợp mất sóng hoặc quá ồn, tối thiểu bốn tín hiệu: dừng, hạ tiếp, kéo lên, và tôi cần trợ giúp. Cả tổ phải thống nhất bộ tín hiệu này ở dưới đất trước khi bắt đầu, không phải diễn giải giữa chừng.

Thêm một thói quen rẻ tiền mà hiệu quả: người trên mái gọi kiểm tra định kỳ theo khoảng thời gian cố định, và người treo phải trả lời. Im lặng quá một chu kỳ được coi là tình huống bất thường và kích hoạt ngay phương án cứu, không chờ thêm.

Thời tiết là căn cứ dừng việc chứ không phải điều kiện để cân nhắc. Gió giật làm ghế đu vào mặt kính; mưa làm dây trơn và giảm lực bám của khóa hãm; có sấm sét thì phải xuống ngay lập tức. Nắng gắt kéo dài cũng là căn cứ dừng, vì người ngồi bất động trên mặt kính phản nhiệt mất nước rất nhanh.

Phương Án Cứu Người Đang Treo Lơ Lửng

Đây là phần bị bỏ qua nhiều nhất, và cũng là phần có hậu quả nặng nhất. Người bị treo bất động trong đai, chân không tì được vào đâu, sẽ bị máu ứ lại ở hai chi dưới do đai đùi ép lên mạch máu. Cơ quan an toàn lao động Hoa Kỳ mô tả tình trạng này trong bản tin về chấn thương do treo và nêu rằng bất tỉnh rồi tử vong có thể xảy ra trong vòng dưới ba mươi phút.

Nghĩa là phương án cứu phải nằm sẵn tại chỗ, không phải là chuyện gọi lực lượng bên ngoài rồi đứng chờ. Bốn thành phần tối thiểu:

Người quan sát luôn nhìn thấy người treo, để biết ngay khi có sự cố thay vì phát hiện sau nhiều phút.
Thiết bị hạ đã đặt sẵn trên mái, đúng loại cho sợi dây đang dùng, không phải đi mượn từ công trình khác.
Ít nhất một người trong tổ đã được huấn luyện thao tác hạ và đã làm thật ở tầm thấp, không chỉ xem hướng dẫn.
Bàn đạp giảm treo gắn sẵn trên đai để nạn nhân còn tỉnh có thể đạp chân, giữ máu lưu thông trong lúc chờ.

Sau khi đưa được người xuống, phải gọi y tế ngay cả khi nạn nhân nói mình vẫn ổn, vì các ảnh hưởng muộn như suy thận không thể đánh giá bằng mắt tại hiện trường. Ghi vụ việc vào sổ thiết bị và cho toàn bộ bộ ghế, dây, đai vừa dùng rời khỏi kho trong ngày.

Phương án cứu chỉ có giá trị khi đã được diễn tập. Nên chạy thử ở tầm thấp, có bấm giờ, ít nhất theo chu kỳ cố định trong năm và mỗi khi tổ có người mới. Con số cần biết là tổ mất bao nhiêu phút để đưa một người xuống, chứ không phải là tổ có tài liệu hay không.

Cơ quan an toàn lao động Anh viết thẳng điều này trong hướng dẫn cho nghề vệ sinh kính mặt dựng: phương án cứu phải hoàn tất trước lúc bắt đầu công việc, và việc trông cậy vào lực lượng cứu hộ bên ngoài là không chấp nhận được. Cùng tài liệu đó buộc điểm neo phải được người đủ chuyên môn kiểm tra và thử theo định kỳ, còn thiết bị tiếp cận thì kiểm định theo quy định về thiết bị nâng. Cả ba yêu cầu đều để lại giấy tờ, và đó cũng là ba tập giấy ban quản lý toà nhà hỏi tới khi xét hồ sơ ca.

Hồ Sơ Một Ca Làm Việc Treo

Hồ sơ ca không phải giấy tờ để đối phó thanh tra. Nó là thứ duy nhất trả lời được câu hỏi bộ thiết bị này đã treo bao nhiêu giờ và qua tay những ai, khi có sự cố xảy ra nhiều tháng sau đó.

Trước ca cần có: biên bản kiểm tra thiết bị do chính người sắp treo ký, danh sách người và vai, giấy phép làm việc đã duyệt, và xác nhận đã quây xong vùng bên dưới.

Trong ca ghi lại: giờ bắt đầu và giờ kết thúc từng lần treo, dải đã hoàn thành, các lần dừng và lý do, mọi bất thường dù nhỏ như dây bị vướng hay bộ đàm mất sóng. Một dòng ghi vội lúc đó có giá trị hơn nhiều so với hồi tưởng sau ba tháng.

Sau ca: bàn giao thiết bị về kho có người nhận, cập nhật số giờ sử dụng vào sổ theo dõi từng bộ, ghi rõ ai giữ chìa khóa tủ thiết bị. Bộ nào có ghi chú bất thường thì tách riêng, không xếp chung lên giá chờ ca sau.

Thời hạn lưu hồ sơ nên bám theo yêu cầu của chủ đầu tư và ban quản lý tòa nhà, thường là hết thời gian bảo hành hạng mục. Cùng với hồ sơ ca, nên lưu một bản danh mục thiết bị an toàn làm việc trên cao đang cấp cho tổ, cập nhật mỗi lần bổ sung hay loại bỏ.

Quân Số, Quyền Hạn Và Trách Nhiệm Trong Một Ca Treo

Tổ Hai Người Có Làm Được Không?

Được trong trường hợp mặt đứng thấp, vùng bên dưới nằm hoàn toàn trong khuôn viên đã đóng và người trên mái nhìn thấy cả người treo lẫn mặt đất. Với nhà cao tầng có vỉa hè bên dưới thì không, vì lúc đó không còn ai canh vùng rơi.

Người Treo Có Được Tự Quyết Định Hạ Tiếp Không?

Có, nhưng phải báo trước và được xác nhận. Quy ước gọn là báo vị trí hiện tại, báo ý định hạ, chờ trả lời rồi mới thao tác. Hạ mà không ai biết là tình huống nguy hiểm nhất khi có hai đường làm việc gần nhau.

Nên Bố Trí Bao Nhiêu Giờ Treo Liên Tục Trong Một Ca?

Không có con số chung, nhưng phải có lịch xuống nghỉ giữa ca chứ không để người treo tự quyết theo cảm giác. Ngồi bất động lâu làm máu ứ ở chân, và mệt là lúc người ta bỏ qua bước kiểm tra.

Ai Chịu Trách Nhiệm Khi Tổ Thuê Ngoài Làm Việc Treo?

Cần thỏa thuận bằng văn bản trước khi vào công trình, nêu rõ bên nào cấp thiết bị, bên nào huấn luyện, bên nào giữ phương án cứu và bên nào quây vùng bên dưới. Phần lớn tranh cãi sau sự cố xuất phát từ chỗ không ai viết những việc này ra.

Có Cần Đeo Đai Toàn Thân Khi Ngồi Ghế Treo Không?

Có, luôn luôn. Ghế treo giữ người ở đúng vị trí làm việc, còn việc chặn một cú rơi thuộc về hệ chống rơi chạy song song. Loại dùng đúng là dây đai an toàn toàn thân có vòng chống rơi, siết đúng cỡ người mặc.

Trang Bị Đồng Bộ Cho Tổ Làm Việc Treo

Bảo Hộ Xanh cung cấp ghế treo dây cáp cùng các hạng mục đi kèm cho một tổ thi công mặt đứng, hỗ trợ đối chiếu tính đồng bộ giữa khóa hãm và sợi dây trước khi giao hàng, và tư vấn cấu hình theo chiều cao tòa nhà cụ thể.

Khi lập danh mục cho một tổ mới, nên tính đủ cả phần dự phòng: một bộ dây thay thế, một bộ thiết bị hạ dành riêng cho tình huống cứu, và số bộ đàm nhiều hơn số người ít nhất một máy. Thiếu đúng một món trong ba thứ đó là đủ để cả tổ phải dừng ca.