Một cuộn dây dù mới về kho gần như không bao giờ được dùng nguyên cuộn. Người ta cắt ra từng đoạn theo đầu việc, và chính nhát cắt đó quyết định đoạn dây sẽ dùng được bao lâu. Bài viết này chỉ nói về phần đầu dây: cắt thế nào, bịt ra sao, khi nào cần bện khuyết, khi nào được nối, và cách cuộn lại để dây không sinh xoắn.

Vì Sao Đầu Dây Dù Tở Ngay Sau Nhát Cắt

Dây dù là dây bện từ sợi tổng hợp. Dù là kiểu xoắn ba tao hay kiểu vỏ bọc lõi, các sợi con luôn nằm ở trạng thái căng xoắn: chúng bị ép giữ hình bằng chính lực xoắn của nhau chứ không dính vào nhau. Cắt ngang một nhát là lực giữ đó mất, các tao bung ra và sợi con tở dần ngược lên thân dây.

Sợi tổng hợp lại trơn hơn sợi tự nhiên nhiều nên gần như không có ma sát níu lại. Một đầu dây bỏ mặc vài tuần trong thùng đồ nghề có thể tở ngược lên vài chục phân; phần tở đó xù ra, không luồn qua khuyết móc được nữa và coi như bỏ.

Hư hại còn đi xa hơn chuyện mất chiều dài. Khi tao ngoài đã bung, tiết diện chịu lực ở đoạn gần đầu dây không còn đều; chỗ đó vừa dễ mài mòn vừa khó thắt nút cho chặt. Với dây kiểu vỏ bọc lõi, vỏ tở ra để lõi lộ ngoài nghĩa là phần bảo vệ chống mài và chống nắng đã mất, dù lõi trông vẫn còn nguyên.

Cách Bịt Đầu Dây Dù Bằng Nhiệt Và Bằng Băng Quấn

Sợi tổng hợp nóng chảy, nên bịt bằng nhiệt là cách nhanh nhất. Điểm nóng chảy khác nhau theo từng loại sợi: hãng dây Marlow công bố bảng đặc tính sợi với polypropylene quanh 170 độ C, polyamide quanh 220 độ C và polyester quanh 260 độ C. Con số đó giải thích vì sao cùng một ngọn lửa, dây polypropylene chảy tức thì còn dây polyester phải hơ lâu hơn hẳn.

Thứ tự thao tác gọn nhất gồm năm bước:

Quấn hai vòng băng dính vải quanh vị trí định cắt, quấn chặt tay.
Cắt ngay giữa vòng băng bằng dao sắc hoặc dao nhiệt, để hai đầu dây đều còn băng giữ.
Hơ đầu dây trên ngọn lửa nhỏ, vừa hơ vừa xoay tròn cho nhựa chảy đều quanh chu vi.
Miết nhẹ đầu dây bằng một mặt kim loại nguội khi nhựa còn mềm, tuyệt đối không bóp bằng tay trần.
Để nguội hẳn rồi mới bóc băng ra.

Hai lỗi hay gặp: hơ quá lửa làm nhựa cháy đen và giòn, gõ nhẹ là vỡ; và tạo một cục nhựa to hơn thân dây khiến đầu dây không luồn lọt qua rãnh puly hay lỗ khuyết móc. Đầu dây bịt đúng có màu gần như màu dây, cứng nhưng không sắc cạnh, đường kính bằng hoặc nhỏ hơn thân dây.

Muốn nói đường kính đầu dây bằng hay nhỏ hơn thân dây thì phải có số để so, và con số ấy đo bằng thước cặp chứ không lấy theo tên gọi trên bao bì. Dây bện bán theo đường kính danh nghĩa tính bằng milimet và dải hay dùng trong nhà xưởng nằm quanh 6 tới 16 mm, nhưng đường kính đo thật của cùng một cuộn thay đổi theo độ căng lúc đo và theo việc dây đã dùng hay còn mới, nên thói quen của nghề là đo ở trạng thái dây chùng, đo ba vị trí cách xa nhau rồi lấy giá trị lớn nhất. Ghi con số đo thật vào sổ vật tư cạnh đường kính danh nghĩa; đây cũng chính là số dùng để tính chiều dài đoạn quấn chỉ và chiều dài mối bện, vì cả hai đều tính theo bội số của đường kính.

Khói từ nhựa nóng chảy không dễ chịu, nên làm ở chỗ thoáng và đeo găng tay. Với dây đường kính lớn, đốt trực tiếp rất khó đều; lúc đó dao nhiệt cắt và bịt trong cùng một thao tác cho kết quả ổn định hơn nhiều.

Khi Nào Nên Quấn Chỉ Thay Vì Bịt Nhiệt

Đầu dây bịt nhiệt cứng và dễ nứt sau một thời gian phơi nắng. Với dây to, dây phải chạy qua puly liên tục, hoặc dây cần giữ đầu mềm để dễ luồn, cách bền hơn là quấn chỉ dù quanh đầu dây thành một đoạn dài chừng gấp một lần rưỡi đường kính dây, rồi khóa hai đầu chỉ vào bên trong lớp quấn. Cách này giữ tao dây lại mà không làm cứng đầu dây, và sửa lại được khi lớp quấn mòn.

Ống co nhiệt là lựa chọn trung gian: chụp một đoạn ống lên đầu dây rồi hơ cho ống co lại. Nhanh, nhìn gọn, nhưng ống chỉ ôm bên ngoài chứ không giữ được tao dây khi dây bị vặn mạnh, nên hợp với dây nhỏ dùng trong nhà hơn là dây chằng ngoài trời.

Bện Khuyết Đầu Dây Và Lồng Ống Lót Chống Mài

Khi đầu dây cần móc đi móc lại vào khuyết thành xe hay vào móc cẩu, thắt nút mỗi lần vừa mất thời gian vừa hao dây. Giải pháp bền hơn là bện sẵn một vòng khuyết ở đầu dây và để nguyên vòng đó suốt đời đoạn dây.

Với dây xoắn ba tao, khuyết mắt được bện bằng cách tách ba tao ở đầu dây rồi luồn ngược từng tao vào thân dây theo chiều ngược lay. Nguyên tắc nghề là luồn đủ số lượt cho mỗi tao rồi vuốt cho mối bện thu nhỏ dần về phía đuôi; mối bện càng dài và càng thuôn thì càng ít tuột. Đây là việc học được trong một buổi, và nó giữ lại phần lớn lực của dây so với một nút thắt.

Bên trong vòng khuyết nên lồng một ống lót kim loại hình giọt nước. Ống lót giữ cho vòng khuyết không bị bóp dẹt khi chịu tải, và quan trọng hơn là nó nhận toàn bộ ma sát của móc thay cho sợi dây. Vòng khuyết không có ống lót sẽ mòn đúng tại điểm tiếp xúc với móc, và đó là chỗ đứt đầu tiên.

Dây kiểu vỏ bọc lõi khó bện thủ công hơn vì vỏ và lõi phải được xử lý riêng. Với loại này, thực tế thường dùng nút thắt tạo vòng cố định, hoặc đặt nhà cung cấp gia công sẵn đầu khuyết ép. Một việc tuyệt đối không làm là dùng kẹp cáp thép để kẹp vòng khuyết trên dây sợi tổng hợp: mặt kẹp nghiến đứt sợi ngay từ lần siết đầu tiên.

Nối Hai Đoạn Dây Dù: Khi Nào Được Và Khi Nào Không

Câu trả lời ngắn: nối được cho việc buộc và kéo vật, không nối cho bất cứ việc gì có người treo trên dây. Mối nối luôn là điểm yếu nhất của cả tuyến và là chỗ đứt trước tiên khi tải tăng.

Lý do nằm ở chỗ mọi nút thắt đều bẻ gập sợi dây, và phần sợi nằm ở khúc gập chịu lực nhiều hơn hẳn phần còn lại. Dải hay được nêu trong tài liệu của các hãng dây là một nút thắt lấy đi khoảng 20 tới 50 phần trăm lực đứt của đoạn dây, tuỳ kiểu nút và tuỳ bán kính của khúc gập; nút càng gập gắt thì mất càng nhiều. Vòng khuyết bện có ống lót nói ở phần trên nằm ở đầu kia của dải ấy, vì lực được chia đều dọc theo mối bện thay vì dồn vào một khúc gập. Đó là lý do thực dụng để bện một lần rồi dùng mãi, thay vì thắt nút lại mỗi lần móc.

Chấp nhận được, khi tải nhẹ và có người giám sát: căng bạt, buộc giàn cây, kéo vật nhẹ lên tầng. Sau khi nối phải hạ mức tải cho phép xuống rõ rệt so với dây liền.
Không, trong mọi trường hợp: dây treo người, dây cứu sinh, dây treo ghế đu, dây nâng vật đi qua đầu người bên dưới.
Không bao giờ nối bằng nhiệt: hơ chảy hai đầu rồi ép dính vào nhau tạo ra một mối trông liền lạc nhưng gần như không chịu được lực kéo.

Nếu buộc phải nối, hãy đánh dấu đoạn có mối nối bằng băng màu và ghi vào sổ vật tư, để lần sau không ai vô tình lấy đúng đoạn đó đi làm việc nặng. Với kiện hàng nặng có góc cạnh, thay vì nối dây, phương án hợp lý hơn là chuyển sang dây cẩu hàng bản dẹt vì bản dẹt phân tán áp lực lên góc kiện rộng hơn nhiều.

Tiêu chí loại bỏ dây sợi trong công tác nâng buộc được nêu trong mục 1926.251 của OSHA, một tài liệu công khai mà nhiều đội vật tư dùng làm khung để soạn quy định nội bộ về thời điểm cắt bỏ một đoạn dây. Bộ tiêu chí loại bỏ dây sợi cụ thể hơn nằm ở mục 1910.184: mòn bất thường, xuất hiện bột sợi mịn giữa các tao, sợi bị đứt hoặc bị cắt, tao đổi kích thước và mất độ tròn, dây đổi màu hoặc có dấu hiệu mục. Cùng mục này cấm hai việc rất hay bị làm cho nhanh — thắt nút để rút ngắn dây, và tiếp tục dùng một đoạn dây đã mất tem nhãn.

Tở Cuộn, Cuộn Lại Và Cất Giữ Không Sinh Xoắn

Xoắn tích tụ là bệnh mãn tính của dây bện. Rút dây sai chiều từ cuộn, hoặc lúc nào cũng cuộn tròn theo một hướng, sẽ dồn xoắn về một phía cho tới khi dây tự gấp thành nút cứng lúc chùng. Chỗ gấp đó bẻ gãy sợi bên trong dù nhìn bên ngoài dây vẫn nguyên.

Vài thói quen giải quyết gần hết vấn đề:

Lăn cuộn dây trên nền để nhả dây ra, thay vì đứng một chỗ giật dây khỏi cuộn.
Với dây xoắn ba tao, cuộn tròn theo đúng chiều lay của dây; cuộn ngược chiều là tự tạo xoắn.
Với dây vỏ bọc lõi, gấp khúc chồng lớp thay vì cuộn tròn, vì loại này không có chiều lay để đi theo.
Trước khi cất, thả thõng dây xuống cho nó tự xả hết xoắn rồi mới cuộn.

Về nơi cất, treo dây lên móc hoặc để trên kệ thoáng, không đặt trực tiếp xuống nền ẩm và không phơi nắng khi không dùng. Cũng cần tách xa khu để hóa chất: sợi polyamide bị axit tấn công, còn polyester lại yếu với kiềm mạnh như nước vôi hay xút. Hư hại do hóa chất thường không nhìn thấy được cho tới lúc dây đứt, nên một đoạn từng dính hóa chất là đoạn phải loại. Mục 1910.184 của cơ quan an toàn lao động Hoa Kỳ ghi cùng cặp kiêng kỵ đó cho dây cẩu bản dẹt: loại polyester và polypropylene không dùng nơi có hơi hoặc dung dịch kiềm, còn nylon không dùng nơi có axit hay phenol. Mục này thêm một trần nhiệt độ dễ nhớ: bản dẹt polyester và nylon không dùng quá 82 °C, polypropylene không quá khoảng 93 °C.

Cuối cùng là ghi chép. Dán nhãn ngày nhập lên chính lõi cuộn và ghi mỗi lần cắt ra bao nhiêu mét, cấp cho tổ nào. Khi một đoạn gặp sự cố, bạn truy được ngay các đoạn còn lại cùng cuộn đang nằm ở đâu để rút về kiểm tra.

Câu Hỏi Thường Gặp Khi Xử Lý Đầu Dây Dù

Bịt Đầu Bằng Lửa Có Làm Yếu Đoạn Dây Phía Sau Không?

Không, nếu chỉ hơ đúng phần đầu dây và không để lửa liếm dọc thân. Vùng chịu nhiệt cần gói gọn trong khoảng vài milimét cuối cùng. Nếu thấy dây đổi màu hoặc cứng lại trên một đoạn dài hơn thế, hãy cắt bỏ phần đó rồi làm lại từ đầu.

Có Thể Dùng Băng Dính Điện Thay Cho Bịt Nhiệt Lâu Dài Không?

Băng dính chỉ là giải pháp giữ tạm trong lúc thao tác. Keo băng chảy khi nắng nóng và bong khi gặp nước, sau đó đầu dây tở như chưa từng được xử lý. Đã cắt thì nên bịt dứt điểm ngay trong ca làm việc.

Đầu Dây Đã Bịt Bị Nứt Vỡ Thì Xử Lý Ra Sao?

Cắt lùi vào một đoạn ngắn qua khỏi phần nhựa đã giòn rồi bịt lại. Đừng hơ đè lên phần nhựa cũ, vì lớp nhựa đã cháy không chảy lại đều mà chỉ tạo thêm một cục cứng lệch tâm.

Dây Dùng Ngoài Đồng, Ngoài Ao Có Cần Xử Lý Đầu Khác Không?

Cách bịt thì giống nhau, khác ở tần suất kiểm tra. Dây căng cố định ngoài trời cùng với lưới nông nghiệp chịu nắng liên tục nên đầu dây giòn nhanh hơn; nên xem lại đầu dây mỗi lần thay vụ thay vì đợi tới khi tở.

Một Cuộn Nên Cắt Sẵn Thành Đoạn Hay Để Nguyên?

Để nguyên cuộn và chỉ cắt khi có đầu việc cụ thể. Cắt sẵn hàng loạt tạo ra nhiều đầu dây phải xử lý, nhiều đoạn thừa không ai dùng, và làm mất khả năng ghép đủ chiều dài cho công việc phát sinh sau đó.

Đặt Dây Theo Cuộn Và Theo Mét

Bảo Hộ Xanh cung cấp dây thừng và dây dù nhiều đường kính và chất liệu, bán theo cuộn hoặc cắt theo mét, kèm tư vấn chọn loại sợi theo môi trường sử dụng thực tế. Khi đặt hàng nên nói rõ dây sẽ nằm trong nhà hay phơi nắng cả năm, vì đó là yếu tố quyết định tuổi thọ nhiều hơn cả đường kính.

Với đơn số lượng lớn, nên lấy một đoạn mẫu từ chính lô sẽ giao để thử cắt và thử bịt đầu trước khi nhận toàn bộ. Sợi pha nhiều nhựa tái sinh thường lộ ra ngay ở bước này: nhựa chảy sẫm màu, đầu dây bịt xong giòn và vỡ chỉ sau vài ngày phơi nắng.