Phần lớn tai nạn điện trong sản xuất không đến từ thiết bị lạ mà đến từ một tủ điện quen thuộc bị đóng lại sớm hơn dự kiến. Vì vậy biện pháp an toàn điện hiệu quả nhất không nằm ở việc mua thêm dụng cụ, mà nằm ở một trình tự cắt điện được thi hành đủ bước, mỗi bước có người chịu trách nhiệm và có dấu vết kiểm chứng.

Bài này đi theo trục đó: năm quy tắc vàng khi cắt điện, cách phân cấp trang bị cách điện theo điện áp, khoảng cách và rào chắn, kiểm tra trước ca, và thứ tự xử lý khi có người bị điện giật.

Năm Quy Tắc Vàng Khi Cắt Điện Để Làm Việc

Thiết bị chỉ được coi là đã hết điện khi cả năm bước dưới đây đã hoàn tất, theo đúng thứ tự này. Bỏ một bước là mất toàn bộ giá trị của bốn bước còn lại.

Cắt điện toàn bộ. Cắt trên mọi cực, cắt hết mọi nguồn cấp tới vị trí làm việc, kể cả nguồn dự phòng, máy phát và bộ lưu điện.
Chống đóng điện trở lại. Khoá thiết bị đóng cắt bằng khoá cơ khí, rút cầu chì và thay bằng chốt chặn, treo biển ghi rõ điểm cách ly và người đang thi công.
Kiểm tra thật sự không còn điện. Thử trên mọi cực bằng thiết bị thử phù hợp cấp điện áp, và phải thử chính thiết bị thử trên nguồn đã biết có điện ngay trước và ngay sau khi dùng.
Tiếp địa và nối tắt. Nối đầu tiếp đất vào hệ thống đất trước, sau đó mới đưa lên phần cần nối; khi tháo thì làm ngược lại.
Che chắn phần mang điện lân cận. Dùng tấm che, màn ngăn, rào và biển báo cho những phần không thể cắt nằm trong vùng lân cận vị trí làm việc.

Nguyên tắc kèm theo cũng quan trọng ngang năm bước: khi một trong các biện pháp trên bị huỷ bỏ, toàn bộ phần đã cắt phải được coi như đang có điện trở lại. Tài liệu gốc về trình tự này được ISSA phát hành trong tờ hướng dẫn Five Safety Rules.

Ba Nhóm Nguy Cơ Tai Nạn Điện Và Biện Pháp Ứng Với Từng Nhóm

Tai nạn điện trong lao động thường xuất phát từ ba nhóm nguy cơ chính: tiếp xúc trực tiếp với phần mang điện đang hoạt động, tiếp xúc gián tiếp do rò rỉ điện qua vỏ thiết bị bị hỏng cách điện, và nguy cơ phóng điện hồ quang khi thao tác đóng cắt thiết bị điện áp cao.

Mỗi nhóm nguy cơ đòi hỏi biện pháp phòng ngừa khác nhau. Với tiếp xúc trực tiếp và gián tiếp, việc trang bị găng tay và ủng cách điện đúng cấp điện áp là bắt buộc. Với nguy cơ hồ quang điện, trang bị phải là quần áo khó bắt cháy có công bố trị số chịu hồ quang theo IEC 61482, kèm mũ trùm hoặc tấm che mặt cùng cấp. Vải chỉ ghi chịu nhiệt theo EN 407 được đo về nóng tiếp xúc và bức xạ, hoàn toàn khác phép đo năng lượng hồ quang, nên hai nhóm này không dùng thay nhau. Nhận diện đúng loại nguy cơ tại từng vị trí làm việc giúp doanh nghiệp trang bị đồ bảo hộ phù hợp thay vì mua đại trà không đúng mục đích sử dụng.

Phân Cấp Trang Bị Cách Điện Theo Cấp Điện Áp

Găng tay cách điện dùng trong ngành điện thường được sản xuất và kiểm định theo tiêu chuẩn quốc tế IEC 60903, phân chia thành nhiều cấp tương ứng với điện áp làm việc tối đa mà găng có thể chịu được. Trước khi trang bị cho người lao động, doanh nghiệp cần xác định rõ điện áp làm việc thực tế tại hiện trường để chọn đúng cấp cách điện, tránh trường hợp trang bị không đủ khả năng bảo vệ.

Ba loại trang bị dưới đây tạo thành một bộ ba đi liền nhau và cần cùng cấp điện áp, không được lắp ghép lệch cấp:

Găng tay cách điện cao su, thường dùng kèm găng da lót ngoài để chống rách và chống thủng do vật sắc.
Ủng hoặc giày cách điện, cắt đường dẫn từ chân người xuống nền và đóng vai trò lớp bảo vệ thứ hai.
Thảm cách điện trải trước tủ điện, tạo mặt đứng cách ly cho thao tác đóng cắt hằng ngày.

Cao su cách điện lão hoá theo thời gian ngay cả khi treo trong kho. Nhiệt độ, dầu mỡ, ánh nắng trực tiếp và ozone đều rút ngắn tuổi thọ, nên hạn dùng phải tính từ ngày đưa vào sử dụng chứ không tính từ lần kiểm định gần nhất.

Khoảng Cách An Toàn Và Rào Chắn Khu Vực Thao Tác

Trang bị cá nhân chỉ là lớp cuối cùng. Lớp đầu tiên luôn là khoảng cách. Quy định khoảng cách tối thiểu tới phần mang điện tăng dần theo cấp điện áp, và khoảng cách này phải được xác định bằng văn bản của đơn vị quản lý vận hành trước khi phát lệnh công tác, chứ không ước lượng bằng mắt tại hiện trường.

Ba việc phải làm trước khi người đầu tiên bước vào khu vực thao tác:

Kẻ ranh giới khu vực làm việc bằng rào chắn cứng hoặc dây căng, đủ để người đi ngang không lọt vào theo quán tính.
Treo biển báo tại điểm cắt điện và tại mọi lối vào khu vực, ghi rõ nội dung công việc và tên người chỉ huy.
Che phần mang điện lân cận không cắt được bằng tấm che chuyên dụng, và ghi lại vị trí đã che trong phiếu công tác.

Khi công việc kéo dài qua nhiều ca, rào chắn và biển báo phải được bàn giao giữa các ca như một hạng mục riêng. Nhiều sự cố xảy ra vì ca sau tưởng rào đã dựng từ ca trước là rào cũ còn sót lại.

Kiểm Tra Trang Bị Cách Điện Trước Mỗi Ca

Trước mỗi ca làm việc, người lao động ngành điện nên kiểm tra trực quan găng tay, ủng cách điện xem có vết nứt, rách, phồng rộp hay không, vì những hư hỏng nhỏ trên bề mặt cao su có thể làm mất khả năng cách điện dù mắt thường khó nhận thấy. Với các đơn vị có điều kiện, nên định kỳ gửi thiết bị đi kiểm định lại khả năng chịu điện áp tại các trung tâm kiểm định chuyên ngành theo quy định hiện hành.

Riêng găng tay cao su còn một phép thử làm được ngay tại chỗ: cuộn mép cổ găng để nén không khí bên trong, quan sát và lắng nghe xem có chỗ xì hay không. Găng xì hơi phải loại bỏ ngay, không chờ tới kỳ kiểm định. Với bút thử điện, phép kiểm bắt buộc là thử trên nguồn đã biết có điện trước khi dùng và thử lại ngay sau khi dùng, để loại trừ khả năng thiết bị chết pin giữa chừng và báo nhầm là đã hết điện.

Ngoài ra, các dụng cụ lao động như kìm, tua vít dùng trong môi trường có điện cũng cần có lớp bọc cách điện ở phần tay cầm và được kiểm tra tương tự trước khi đưa vào sử dụng.

Thứ Tự Xử Lý Khi Có Người Bị Điện Giật

Việc đầu tiên không phải là kéo nạn nhân ra. Người cứu lao vào nắm tay nạn nhân sẽ trở thành nạn nhân thứ hai, và hiện trường mất luôn người có khả năng gọi cứu trợ.

Cắt nguồn điện tại điểm gần nhất có thể thao tác được, đồng thời hô to cho người khác biết đang cắt điện.
Nếu không cắt được ngay, thao tác tách nạn nhân chỉ áp dụng cho lưới hạ áp: dùng sào cách điện đúng cấp, người cứu đứng trên vật cách ly với nền. Với lưới trung thế và cao thế, tuyệt đối không tiếp cận nạn nhân bằng bất kỳ vật gì cho tới khi đơn vị vận hành xác nhận đã cắt và tiếp địa, vì gỗ khô hay sào sai cấp đều dẫn điện ở mức điện áp đó.
Gọi cấp cứu, nêu rõ là tai nạn điện và cấp điện áp liên quan.
Kiểm tra ý thức và hô hấp; nếu nạn nhân ngừng thở thì tiến hành hồi sức theo đúng phần huấn luyện sơ cấp cứu của đơn vị.
Không để nạn nhân tự đi lại hay tự về, kể cả khi trông có vẻ đã tỉnh, vì rối loạn nhịp tim có thể xuất hiện muộn.

Điều kiện để trình tự này chạy được là mỗi khu vực có điện phải có sẵn dụng cụ tách nạn nhân đặt ở vị trí cố định, ai cũng biết chỗ, và có ít nhất một người trong ca đã qua huấn luyện sơ cấp cứu.

Trang Bị Cho Đội Thợ Và Mua Sắm Số Lượng Lớn

Thợ điện lắp đặt, sửa chữa hệ thống điện dân dụng, công nghiệp cần tối thiểu găng tay cách điện, giày hoặc ủng cách điện, và quần áo bảo hộ phù hợp. Với nhân viên vận hành trạm biến áp, đường dây điện áp cao, cần trang bị thêm mũ trùm hoặc tấm che mặt chịu hồ quang và quần áo khó bắt cháy, chọn theo mức năng lượng sự cố đã tính cho đúng vị trí đó. Kính an toàn vẫn đeo bên trong tấm che, nhưng một mình kính không che được vùng mặt và cổ. Nhân viên làm việc trên cao trong ngành điện lực còn cần kết hợp thêm dây đai an toàn, dây cứu sinh để phòng ngừa nguy cơ rơi ngã khi thao tác trên cột điện, giàn giáo.

Theo quy định về trang bị phương tiện bảo vệ cá nhân trong lao động tại Việt Nam, doanh nghiệp có trách nhiệm cấp phát đầy đủ đồ bảo hộ phù hợp với từng vị trí công việc có yếu tố nguy hiểm, độc hại, trong đó có công việc tiếp xúc với điện. Khi mua sắm số lượng lớn, doanh nghiệp nên yêu cầu nhà cung cấp cung cấp đầy đủ giấy tờ chứng nhận nguồn gốc, thông số kỹ thuật của sản phẩm để phục vụ công tác kiểm tra an toàn lao động định kỳ.

Nên có kế hoạch thay mới định kỳ đồ bảo hộ cách điện thay vì chỉ mua một lần rồi sử dụng lâu dài không kiểm tra lại. Danh mục đầy đủ theo từng nhóm công việc có thể tham khảo trong nhóm thiết bị an toàn điện, gồm cả dụng cụ thao tác và trang bị cá nhân.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Biện Pháp An Toàn Điện

Găng Tay Cách Điện Dùng Được Bao Lâu Thì Nên Thay Mới?

Tuỳ tần suất sử dụng và điều kiện bảo quản, thông thường nên kiểm tra định kỳ sáu tháng đến một năm một lần và thay mới ngay khi phát hiện dấu hiệu hư hỏng. Găng đã từng dính dầu mỡ hoặc phơi nắng lâu phải rút ngắn chu kỳ này.

Có Thể Dùng Chung Một Loại Găng Tay Cách Điện Cho Mọi Công Việc Điện Không?

Không nên, vì mỗi cấp cách điện chỉ chịu được một mức điện áp nhất định, cần chọn đúng cấp phù hợp với điện áp làm việc thực tế. Dùng găng cấp thấp cho lưới cấp cao là sai lầm phổ biến nhất và không hề lộ ra cho tới lúc xảy ra sự cố.

Bút Thử Điện Báo Không Có Điện Thì Đã Đủ Để Bắt Tay Vào Việc Chưa?

Chưa. Bút thử điện chỉ là bước thứ ba trong năm bước. Còn thiếu tiếp địa nối tắt và che chắn phần lân cận, và bản thân bút phải được thử lại trên nguồn có điện ngay sau đó để chứng minh nó vẫn hoạt động.