Ủng Cao Su Bảo Hộ Lao Động: Ba Nhóm Chính Và Cách Chọn Theo Ngành Nghề

Ủng cao su bảo hộ lao động che kín bàn chân và một đoạn cẳng chân, nên nó chắn được nước, bùn và chất bẩn từ nền — và chỉ chụng đó. Những thứ khác như vật rơi, vật đâm xuyên đế hay dòng điện đều phải có bộ phận riêng trong đôi ủng mới chắn được, và bộ phận đó được ghi bằng mã trên nhãn. Bài này đi qua ba nhóm ủng cao su thường gặp, cách đọc mã nhãn, và cách ghép từng nhóm với đặc điểm nền ở nơi làm việc.

Ủng Cao Su Bảo Hộ Lao Động Bảo Vệ Chân Như Thế Nào

Ủng cao su bảo hộ lao động làm được ba việc: giữ nước và bùn ở ngoài, giữ độ bám trên nền ướt nhờ rãnh đế, và chắn chất bẩn bám vào da chân. Ba việc này đều thuộc về thân ủng và đế ủng, không cần thêm bộ phận nào.

Bốn việc đôi ủng bảo hộ lao động không tự làm được: chắn vật rơi đè lên mũi bàn chân, chắn đinh và mảnh sắt đâm xuyên đế, chắn dòng điện, và chắn hoá chất ăn mòn. Mỗi việc cần một bộ phận riêng được đúc sẵn vào đôi ủng: mũi bảo vệ, tấm lót chống đâm xuyên, lớp cách điện đã kiểm định, hoặc loại cao su kháng đúng nhóm hoá chất đó. Nhãn là nơi đọc được các bộ phận đó. Với ủng đúc từ vật liệu polyme, hai họ mã hay gặp là S4 và S5 cho loại có mũi bảo vệ, và O4 với O5 cho loại không có mũi bảo vệ. Chữ cái đứng đầu mới là phần quan trọng: mã bắt đầu bằng S thuộc EN ISO 20345, là nhóm có mũi bảo vệ chịu được va đập 200 J; mã bắt đầu bằng O thuộc EN ISO 20347, là nhóm không có mũi bảo vệ. Hai đôi ủng nhìn giống hệt nhau có thể nằm ở hai họ này. Chữ số đứng sau chỉ mức độ. Trong nhóm ủng đúc, S5 khác S4 ở chỗ có thêm tấm lót chống đâm xuyên dưới đế và có đế gằn gồ; O5 khác O4 theo cùng cách đó. Khi mua ủng cho khu vực có đinh, mảnh tôn hay dăm thép trên nền, chỗ cần nhìn không phải độ dày đế mà là chữ số 5 trên nhãn. Ranh giới cuối cùng nằm ở điện. Ủng cao su thông thường không phải trang bị cách điện, dù cao su là vật liệu không dẫn điện. Ủng cách điện là một họ sản phẩm riêng, thử theo EN 50321-1, và họ này chỉ có hai cấp: Class 00 dùng tới 500 V xoay chiều và Class 0 dùng tới 1.000 V xoay chiều. Thang sáu cấp lên tới hàng chục nghìn vôn mà nhiều người quen nhắc là của găng tay và thảm cách điện, không áp cho giày ủng.

Phân Biệt Ủng Chống Nước, Chống Trơn Trượt Và Ủng Chuyên Dụng

Ba nhóm dưới đây không xếp theo giá mà xếp theo cái mà đôi ủng bảo hộ lao động được làm ra để chống lại. Một đôi ủng có thể nằm ở cả ba nhóm, nhưng chỉ khi nhãn ghi đủ cả ba đặc tính đó. Một lưu ý về cách đọc: ký hiệu chống trượt trên nhãn giày ủng đã đổi giữa hai phiên bản của EN ISO 20345, nên khi đặt hai báo giá cạnh nhau phải hỏi rõ nhà cung cấp đang dẫn phiên bản năm nào. Hai đôi ghi hai bộ ký hiệu khác nhau có thể đang nói về cùng một mức bám.

1. Ủng Cao Su Bảo Hộ Lao Động Chống Nước

Đây là nhóm cơ bản nhất: thân ủng đúc liền khối, không có đường chỉ khâu nên không có chỗ cho nước đi qua. Phạm vi chắn được quyết định bởi chiều cao cổ ủng chứ không bởi chất liệu: nước sâu quá miệng ủng thì đổ vào trong, và từ lúc đó đôi ủng giữ nước lại thay vì chắn nước. Chiều cao cổ vì vậy là một phép đánh đổi chứ không phải càng cao càng tốt. Cổ cao chắn được nước sâu hơn nhưng cấn khoeo chân khi ngồi xổm và vướng khi leo thang. Với công việc phải quỳ và ngồi xổm nhiều, cổ ngắn tới nửa bắp chân được dùng nhiều hơn; với ruộng ngập và bể rửa thì cần cổ cao tới dưới đầu gối. Một điểm người mua hay bỏ qua: cao su không cho hơi ẩm thoát ra. Mồ hôi đọng lại trong ủng suốt ca làm, và sau vài ngày liên tiếp thì lót ủng ẩm thường xuyên là nguyên nhân gây nấm kẽ chân. Hai cách xử lý đều rẻ: cấp tất dày hút ẩm thay vì tất mỏng, và dựng giá úp ngược để ủng khô hẳn giữa hai ca.

2. Ủng Cao Su Bảo Hộ Lao Động Chống Trơn Trượt

Độ bám của một đế ủng đến từ hai thứ tách biệt: hình rãnh đế và độ cứng của hỗn hợp cao su làm đế. Rãnh sâu và hở lo phần thoát bùn và nước khỏi mặt tiếp xúc; hỗn hợp cao su mềm hơn thì bám tốt hơn trên nền cứng nhưng mòn nhanh hơn. Hai loại nền đòi hai kiểu đế ngược nhau. Nền bùn lầy cần rãnh to, thưa và sâu để bùn bị đẩy ra sau mỗi bước. Nền gạch ướt trong xưởng chế biến thì ngược: cần rãnh nhỏ, dày và nhiều mép cắt để đẩy màng nước ra khỏi diện tiếp xúc. Đôi ủng đế bùn dùng trên nền gạch ướt trượt hơn hẳn, dù nhìn thì nó có rãnh sâu hơn. Mức bám ghi trên nhãn là số đo của một đôi ủng mới. Rãnh đế mòn dần theo tháng, và khi rãnh còn khoảng một nửa chiều sâu ban đầu thì đôi ủng đã không còn là đôi ủng ghi trên nhãn nữa. Đặt một đôi mới còn nguyên hộp làm mẫu để so là cách kiểm nhanh nhất ở kho vật tư.

3. Ủng Cao Su Bảo Hộ Lao Động Chuyên Dụng

Nhóm chuyên dụng là những đôi có thêm một bộ phận được đúc sẵn bên trong: mũi bảo vệ bằng thép hoặc composite, tấm lót chống đâm xuyên dưới đế, hoặc lớp vật liệu chọn riêng cho một nhóm hoá chất. Không bộ phận nào trong số này nhìn thấy được từ bên ngoài, và đó là lý do phải đọc nhãn. Mũi bảo vệ bằng thép và mũi composite chấm cùng một mức 200 J trong phép thử, nhưng khác nhau ở hai điểm thực tế: mũi composite nhẹ hơn và không dẫn nhiệt, còn mũi thép mỏng hơn nên mũi ủng gọn hơn. Ở khu phải qua máy dò kim loại, mũi composite là lựa chọn bắt buộc chứ không phải tùy chọn.   Đế cao su càng dày không có nghĩa là ủng chống được vật nhọn đâm xuyên. Khả năng chống đâm xuyên đến từ tấm lót chống đâm xuyên đặt sẵn trong đế của giày bảo hộ, còn ủng cao su đúc thông thường không có bộ phận này. Người lao động phải mang giày bảo hộ đạt ASTM F2413 hoặc ANSI Z41 tại khu vực có nguy cơ vật rơi, vật lăn hoặc vật đâm xuyên đế.  Với nhóm chịu hoá chất, không có đôi ủng nào chịu được mọi hoá chất. Bảng kháng hoá chất của hãng liệt kê từng chất kèm thời gian thẩm qua vật liệu, và con số cần đối chiếu là tên chất thật sự có ở nơi làm việc, không phải chữ “chống hoá chất” trên bao bì. Một đôi ủng kháng axit loãng rất có thể tan trong dung môi hữu cơ.

Chọn Ủng Cao Su Theo Môi Trường Làm Việc Và Loại Cao Su

Chữ “cao su” trên nhãn ủng cao su bảo hộ lao động chỉ nhóm vật liệu chứ chưa chỉ loại vật liệu. Bốn loại thường gặp trên thị trường Việt Nam là cao su tự nhiên, cao su tổng hợp nhóm nitrile, PVC và polyurethane. Bốn loại này khác nhau ở đúng những điểm quyết định đôi ủng dùng được bao lâu.

Cao su tự nhiên mềm, đàn hồi tốt và đi êm nhất trong bốn loại, nên nó là lựa chọn quen thuộc cho ruộng đồng và trang trại. PVC cứng hơn và rẻ hơn, nhưng nó cứng thêm khi trời lạnh và nứt sớm ở chỗ gấp mũi bàn chân. Polyurethane nhẹ hơn rõ rệt và cách nhiệt tốt hơn, nên nó hay dùng ở kho lạnh và những vị trí phải đi bộ cả ca. Riêng môi trường nhiều dầu mỡ cần xem kỹ loại cao su, bởi cao su tự nhiên bị dầu làm trương nở và mềm dần theo thời gian sử dụng. Những vị trí thường xuyên tiếp xúc dầu nhớt nên chọn ủng bảo hộ lao động làm từ cao su tổng hợp kháng dầu thay vì mặc định mọi loại ủng cao su đều dùng được.Xếp trương nở, đổi màu và giảm độ bền cơ học vào nhóm dấu hiệu cho thấy vật liệu đã bị hóa chất làm suy giảm. Một tác nhân nữa làm hỏng cao su mà không ai đổ lỗi cho nó: ánh nắng và khí ozone. Cao su để phơi nắng nhiều ngày sẽ rạn chân chim trên bề mặt, và cũng như vậy với đôi ủng bảo hộ lao động cất cạnh máy hàn hoặc mô tơ điện lớn vì những thiết bị này sinh ra ozone. Chỗ cất đúng là giá trong nhà, khô thoáng, xa nắng và xa hai loại thiết bị vừa nói. Về cỡ, ủng cao su được mang với tất dày nên cỡ đặt thường phải nhỉnh hơn cỡ giày thường ngày nửa số. Ủng bảo hộ lao động chật thì ngón chân thúc vào mũi ủng khi xuống dốc; ủng rộng thì gót nhấc lên mỗi bước và gây phồng gót sau nửa ngày. Phép thử nhanh là đi thử một đoạn có dốc chứ không phải đứng yên trên nền phẳng. Bốn thông tin nên hỏi trước khi chốt đơn cho cả xưởng: loại vật liệu cụ thể, mã trên nhãn theo EN ISO 20345 hay EN ISO 20347, chiều cao cổ ủng tính bằng centimet, và dải cỡ có sẵn. Bốn dòng này vừa một email, và chúng biến cuộc so giá giữa hai nhà cung cấp thành phép so cùng đơn vị.

Kiểm Tra Ủng Trước Mỗi Lần Mang Và Vệ Sinh Sau Khi Dùng

Phép kiểm trước ca mất chừng hai mươi giây và gồm ba động tác. Thứ nhất, lật đế lên soi: tìm vết cắt, đinh cắm và những ô rãnh đã mòn gần bằng mặt đế. Thứ hai, bóp bóp phần gấp ở mu bàn chân để xem có vết rạn hay không. Thứ ba, lộn miệng ủng bảo hộ lao động nhìn vào trong xem lót có còn ẩm từ ca trước. Một vết nứt xuyên qua thân ủng là mốc loại bỏ, không phải mốc vá. Keo dán và miếng vá giữ được vài ngày rồi bật ra ở đúng chỗ cũ, vì đó là chỗ gấp chịu lực liên tục. Với ủng bảo hộ lao động dùng ở khu có hoá chất, mốc loại bỏ còn sớm hơn: bề mặt đổi màu, phồng rộp hoặc dính tay đều là dấu hiệu vật liệu đã bị ăn. Sau ca, rửa ủng bằng nước sạch và bàn chải mềm, riêng kẽ rãnh đế phải móc hết bùn đất đóng cứng. Rãnh đầy bùn thì mặt đế trở thành một mặt phẳng, và đôi ủng bảo hộ lao động chống trượt lúc đó trơn đúng bằng một đôi ủng thường. Đây là nguyên nhân trượt ngã hay gặp nhất ở công trường mùa mưa, và nó không liên quan gì tới chất lượng đôi ủng. Phơi ủng bảo hộ lao động trong bóng râm, úp ngược miệng xuống trên một giá có cọc, để nước trong lòng ủng chảy ra và khí ẩm thoát được. Không phơi nắng và không hơ lửa — hai cách này làm khô nhanh hơn thật, đổi lại cao su cứng và rạn chỉ sau vài tuần. Một giá úp ủng tự hàn bằng thép góc là khoản đầu tư nhỏ nhất kéo dài tuổi thọ ủng rõ nhất. Với ủng bảo hộ lao động dùng trong khu chăn nuôi hoặc khu chế biến thực phẩm, còn một bước nữa: khử trùng đế trước khi vào và sau khi ra khu sản xuất. Bể nhúng đế ở cửa ra vào chỉ có tác dụng khi đế đã được rửa sạch bùn trước đó; nhúng một chiếc đế đầy bùn vào dung dịch chỉ làm bẩn bể nhúng.

Ủng Cao Su Bảo Hộ Lao Động Phù Hợp Với Ngành Nghề Nào

Bốn nhóm ngành dưới đây dùng chung một tên gọi sản phẩm nhưng cần bốn cấu hình khác nhau. Điểm phân biệt nằm ở đặc điểm nền và ở mối nguy có mặt tại vị trí đó.

Công trường xây dựng là nơi có cả hai mối nguy mà thân ủng không chắn được: vật rơi từ trên cao và đinh thép nằm trên mặt đất. Đây là nhóm cần đúng mã có cả mũi bảo vệ và tấm lót chống đâm xuyên, chứ không phải một đôi ủng chống nước thông thường dù nền có nhiều bùn đến mấy. Nông nghiệp và chăn nuôi thì ngược lại: mối nguy chính là bùn sâu, nước đọng và chất thải, không phải vật rơi.

Ở đây cổ ủng bảo hộ lao động cao và thân mềm dễ gấp quan trọng hơn mũi thép, và một đôi nặng thêm vì mũi thép chỉ làm người mang mỏi chân sớm hơn. Cấu hình thông dụng ở nhóm này là loại không mũi bảo vệ, cổ cao tới dưới đầu gối. Chế biến thực phẩm và vệ sinh công nghiệp đặt thêm ba điều kiện không có ở hai nhóm trên: nền gạch ướt pha mỡ và dung dịch tẩy, yêu cầu màu sáng để nhìn ra chất bẩn, và khu phải qua máy dò kim loại.

Ba điều này dẫn tới một cấu hình khá hẹp: đế rãnh nhỏ dày, thân màu trắng hoặc sáng, và mũi bảo vệ bằng composite nếu vị trí đó cần mũi bảo vệ. Nhóm thứ tư là các vị trí bảo trì, vệ sinh nhà xưởng và công việc ngoài trời thay đổi theo thời tiết. Đặc điểm chung của nhóm này là một người đi qua nhiều loại nền trong cùng một ca, nên không có đế nào tối ưu cho cả ca. Cách làm thực tế là chọn theo nền chiếm nhiều thời gian nhất và chấp nhận mức bám thấp hơn ở những đoạn còn lại.

Với những nhu cầu cao hơn về độ bền và khả năng bảo vệ, giày ủng bảo hộ cao cấp cũng là lựa chọn đáng cân nhắc.Mỗi ngành nghề cần một kiểu ủng khác nhau: nền dầu mỡ, bùn lầy hay khu vực có hóa chất đều có yêu cầu riêng về đế và chất liệu. Xem chi tiết từng nhóm trong danh mục ủng bảo hộ lao động để chọn đúng ngay từ đầu.

Về tác giả: khanhlinh23

Là chuyên viên phát triển sản phẩm và kiểm định thiết bị bảo hộ lao động, tôi am hiểu sâu về các dòng sản phẩm như mũ bảo hộ, kính chống bụi, găng tay cách điện, giày chống trượt, mặt nạ phòng độc... Tôi thường xuyên cập nhật các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế (CE, ANSI, TCVN...) để đưa ra giải pháp bảo hộ tối ưu, đồng thời kiểm tra chất lượng sản phẩm đầu ra trước khi cung cấp ra thị trường.

khanhlinh23

Là chuyên viên phát triển sản phẩm và kiểm định thiết bị bảo hộ lao động, tôi am hiểu sâu về các dòng sản phẩm như mũ bảo hộ, kính chống bụi, găng tay cách điện, giày chống trượt, mặt nạ phòng độc… Tôi thường xuyên cập nhật các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế (CE, ANSI, TCVN…) để đưa ra giải pháp bảo hộ tối ưu, đồng thời kiểm tra chất lượng sản phẩm đầu ra trước khi cung cấp ra thị trường.