Mũ bảo hộ là món trang bị được cấp nhiều nhất và cũng bị bỏ quên nhanh nhất. Sau ngày phát, hiếm ai còn nhìn lại chiếc mũ cho tới lúc nó vỡ. Trong khi đó, phần lớn thông tin cần cho việc quản lý đã được nhà sản xuất in sẵn ở mặt trong vỏ và dưới vành lưỡi trai.

Bài này đi theo vòng đời của một chiếc mũ trong doanh nghiệp: đọc tem lúc nhận hàng, tách niên hạn vỏ khỏi niên hạn dây treo, quy ước màu trên công trường, gắn phụ kiện đúng cách, những thứ làm hỏng vỏ, và lúc nào thì phải bỏ mũ đi.

Tem Trong Lòng Mũ Nói Gì Trước Khi Mũ Ra Công Trường

Lật ngửa một chiếc mũ đạt chuẩn lên, mặt trong vỏ và mặt dưới vành đều có chữ đúc chìm hoặc tem dán. Đây là hồ sơ rút gọn của chiếc mũ, và nó đáng tin hơn mọi lời giới thiệu trên bao bì vì nó nằm trên chính sản phẩm.

Tên nhà sản xuất và mã model. Thiếu hai thứ này thì không có cơ sở để đối chiếu với phiếu kỹ thuật của lô hàng.
Dải cỡ vòng đầu mà mũ điều chỉnh được, ghi bằng centimet. Người có vòng đầu nằm ngoài dải này không đội vừa dù có vặn hết núm.
Ký hiệu vật liệu vỏ, thường là ba nhóm nhựa quen thuộc trong ngành. Vật liệu quyết định mũ chịu nắng và chịu nóng đến đâu.
Số hiệu tiêu chuẩn mà mũ được thử theo. Hai số hiệu hay gặp trên hàng nhập là EN 397 của châu Âu và ANSI/ISEA Z89.1 của Hoa Kỳ.
Mốc ngày sản xuất, thường thể hiện bằng vòng tròn chia tháng có mũi tên chỉ, kèm hai chữ số năm ở giữa.

Hai số hiệu đó không tương đương nhau về cách chia loại. ANSI/ISEA Z89.1 mà 29 CFR 1910.135 về bảo vệ đầu viện dẫn chia mũ theo hai trục độc lập: Type I chỉ chịu va đập từ đỉnh xuống, Type II chịu thêm va đập lệch từ bên hông; còn Class G, E và C xếp theo khả năng giảm điện giật, trong đó Class C là loại có lỗ thông gió và hoàn toàn không có tính năng điện. Người mua hay chọn mũ có lỗ thông hơi cho mát mà không để ý rằng vừa loại bỏ luôn chỉ tiêu điện của chiếc mũ. Khi lập danh mục cho từng khu vực, cột ghi chú nên có cả chữ Type lẫn chữ Class, vì hai trục này không suy ra được từ nhau.

Cái vòng tròn chia tháng là chi tiết bị bỏ qua nhiều nhất. Nó cho biết chiếc mũ đã nằm kho bao lâu trước khi tới tay người lao động. Một lô mũ mới tinh về mặt hình thức nhưng đã sản xuất từ vài năm trước thì thời gian sử dụng còn lại đã bị cắt mất một đoạn, và phần bị cắt đó thuộc về người mua chứ không thuộc về nhà cung cấp.

Nếu trên vỏ chỉ có một dòng chữ chung chung kiểu đạt tiêu chuẩn mà không kèm số hiệu cụ thể, dòng chữ đó không dùng để đối chiếu được. Khi nghiệm thu, người mua có quyền yêu cầu nhà cung cấp nộp kết quả thử của lô kèm tên phòng thử nghiệm. Đó là việc bình thường trong mua sắm công nghiệp, không phải đòi hỏi khó tính.

Vỏ Mũ Và Hệ Dây Treo Có Hai Vòng Đời Khác Nhau

Một chiếc mũ thực chất là hai bộ phận ghép lại, và chúng hỏng theo hai nhịp khác nhau. Vỏ nhựa cứng bên ngoài chịu cú va. Hệ dây treo bên trong, gồm các bản vải hoặc nhựa đan lại cùng vành đầu và núm vặn, giữ cho vỏ cách đỉnh đầu một khoảng trống. Chính khoảng trống đó mới là thứ hấp thụ lực.

Hệ dây treo tiếp xúc trực tiếp với mồ hôi, dầu tóc và ma sát mỗi lần đội vào tháo ra. Nó giãn, sờn và mất độ đàn hồi sớm hơn vỏ khá nhiều. Dấu hiệu dễ thấy là mũ tụt xuống thấp hơn trước, vành đầu không còn ôm, hoặc núm vặn quay tự do mà không siết được. Khi đó phải thay hệ dây treo, không phải thay cả mũ.

Đây là chỗ tiết kiệm thật sự trong quản lý vật tư. Hệ dây treo rời được bán riêng và lắp lại được trong vài phút, miễn là đúng dòng mũ. Doanh nghiệp mua mũ số lượng lớn nên đặt kèm một tỷ lệ dây treo dự phòng ngay từ đầu, vì tìm đúng loại dây treo cho một model mũ đã ngừng bán là việc rất mất công.

Ngược lại, khoảng trống giữa đỉnh đầu và vỏ không được lấp bằng bất cứ thứ gì. Nhét khăn, mũ len hay lớp lót tự chế vào trong là xoá bỏ đúng cái cơ cấu hấp thụ lực. Nếu công nhân kêu nóng đỉnh đầu, giải pháp là khăn thấm mồ hôi quấn ở vành đầu hoặc loại mũ có lỗ thông gió trên vỏ, không phải độn thêm vào phần rỗng. Riêng lỗ thông gió thì chỉ dùng được ở nơi không có rủi ro điện, vì mũ đục lỗ rơi vào Class C và không còn chỉ tiêu điện nào.

Màu Mũ Bảo Hộ Lao Động Dùng Để Phân Vai Trên Công Trường

Trên các công trường lớn, màu mũ được dùng như một cách nhận diện từ xa. Nhìn một lượt là biết ai đang ở đâu và ai có quyền dừng công việc. Chỗ này dễ hiểu nhầm: đây là quy ước do từng chủ đầu tư hoặc từng nhà thầu đặt ra trong nội quy công trường, không phải một quy định pháp lý áp dụng chung cho cả nước.

Cách phân màu hay gặp nhất tại các dự án ở Việt Nam là mũ trắng cho ban chỉ huy, kỹ sư và giám sát; mũ vàng cho công nhân thi công; mũ xanh dương cho thợ điện và cơ khí; mũ đỏ cho bộ phận an toàn hoặc lực lượng ứng cứu; mũ xanh lá cho người mới, thực tập sinh và khách vào công trường. Nhiều nơi đổi khác đi, nên đừng mặc định.

Điều quan trọng với người phụ trách mua sắm là bảng màu phải được chốt bằng văn bản trước khi đặt hàng, và phải dán ở cổng ra vào để cả nhà thầu phụ lẫn khách đều đọc được. Một công trường có ba nhà thầu dùng ba bảng màu khác nhau thì màu mũ mất hết ý nghĩa, thậm chí gây nhầm lẫn lúc có sự cố cần tìm người phụ trách an toàn.

Một lưu ý về màu sắc và vật liệu: mũ màu sẫm hấp thụ nhiệt mặt trời nhiều hơn mũ màu sáng, nên đội cả ngày ngoài trời nắng sẽ nóng hơn thấy rõ. Nếu bảng phân vai cho phép, các tổ làm việc liên tục ngoài trời nên được xếp vào nhóm màu sáng. Khi cần so nhiều kiểu vỏ và kiểu quai, có thể xem qua các dòng mũ bảo hộ công nghiệp đang bán để đối chiếu trước khi chốt mẫu cho công trường.

Gắn Ốp Tai, Kính Lật Và Đèn Vào Mũ Mà Không Làm Hỏng Vỏ

Phần lớn mũ công nghiệp có hai khe cài ở hai bên vỏ, dùng để lắp phụ kiện. Ốp tai chống ồn bản gắn mũ và kính lật che mặt đều trượt vào khe này. Ưu điểm là người lao động không phải mang thêm cung đeo trên đầu, và khi không cần thì lật lên chứ không phải tháo rời rồi để quên.

Vấn đề nằm ở chỗ khe cài của các hãng không hoàn toàn giống nhau. Ép một bộ ốp tai không đúng loại vào khe sẽ làm khe nứt chân hoặc làm vỏ bị banh ra, và vết nứt đó nằm đúng chỗ chịu lực. Khi mua phụ kiện, nên mang theo một chiếc mũ mẫu và thử lắp tại chỗ, thay vì tin vào chữ dùng chung cho mọi loại mũ in trên hộp.

Với đèn pin đội đầu, quy tắc gọn nhất là dùng kẹp bám vào vành mũ hoặc dùng dây chun luồn qua khe có sẵn. Tuyệt đối không khoan lỗ trên vỏ để bắt vít, không dán bằng keo nhiệt và không cắt gọt vành để đèn nằm gọn hơn. Mỗi lỗ khoan là một điểm khởi đầu cho vết nứt lan ra khi vỏ chịu va đập.

Cuối cùng, phụ kiện phải được thử cùng lúc chứ không thử riêng lẻ. Ốp tai gắn mũ, kính lật và khẩu trang cùng tranh chỗ quanh khuôn mặt; lắp đủ ba món mới lộ ra chuyện càng ốp tai đè lên gọng kính hay kính lật xuống thì chạm khẩu trang. Cho một người thử đủ bộ trong nửa ca làm việc thật sẽ tiết kiệm hơn nhiều so với đổi hàng sau khi đã nhập vài trăm bộ. Nhóm thiết bị bảo hộ tai có cả bản gắn mũ lẫn bản cung đeo, nên chọn bản nào là quyết định phải đưa ra trước khi chốt mẫu mũ.

Dung Môi, Nắng Và Decal Rút Ngắn Tuổi Thọ Vỏ Mũ

Vỏ mũ là nhựa, và nhựa xuống cấp theo cách rất kín tiếng. Chiếc mũ vẫn nguyên hình dáng, vẫn bóng, nhưng khả năng chịu va đập đã giảm. Có ba tác nhân đẩy nhanh quá trình này mà người dùng thường không nghĩ tới.

Thứ nhất là dung môi. Lau mũ dính sơn bằng xăng, dầu hoả hay nước rửa sơn là cách nhanh nhất phá cấu trúc bề mặt nhựa. Vỏ sau đó sẽ nổi vân rạn li ti, sờ thấy nhám. Mũ bẩn chỉ nên rửa bằng nước ấm với xà phòng trung tính, rồi lau khô, để nơi thoáng.

Thứ hai là nắng. Tia cực tím làm nhựa giòn dần, biểu hiện là màu bạc đi, bề mặt xuất hiện lớp phấn trắng mịn, bấm móng tay vào thấy cứng khô thay vì hơi đàn hồi. Mũ để trên táp lô hoặc kính sau ô tô cả ngày còn chịu thêm nhiệt hầm, xuống cấp nhanh gấp bội so với mũ cất trong tủ. Cuối ca, chỗ để mũ đúng là giá treo trong nhà, không phải nóc xe hay cốp xe máy phơi nắng.

Thứ ba là decal và sơn. Dán logo hay số hiệu lên mũ là việc bình thường, nhưng dán kín cả vỏ thì không ai còn nhìn thấy vết nứt bên dưới nữa. Nên dán ở vùng nhỏ, tránh đỉnh mũ, và ưu tiên loại decal bóc ra không để lại lớp keo phải cạo. Phun sơn phủ lên vỏ thì không nên làm, vì dung môi trong sơn tác động vào nhựa đúng như trường hợp thứ nhất.

Với những vị trí phải nhìn xuyên qua tấm che, thêm một lưu ý nữa: tấm kính lật cũng là nhựa và cũng bị các tác nhân trên làm mờ. Lau kính bằng giẻ khô dính bụi sẽ tạo vệt xước chằng chịt, làm giảm tầm nhìn tới mức người đeo phải lật kính lên để nhìn cho rõ. Cách xử lý là rửa trôi bụi trước rồi mới lau bằng khăn mềm, và thay tấm che khi đã xước nhiều. Tham khảo thêm mũ bảo hộ tích hợp kính che mặt nếu công việc phải lật kính lên xuống liên tục.

Mũ Cho Khách Tham Quan Và Nhà Thầu Phụ

Nhóm người ra vào không thường xuyên lại là nhóm hay đội mũ sai nhất. Khách của phòng kinh doanh, đoàn kiểm tra, thợ của nhà thầu phụ và tài xế giao hàng đều bước vào khu vực có rủi ro nhưng không thuộc danh sách cấp phát nào. Kết quả quen thuộc là một rổ mũ dùng chung để ở cổng, cái nào cũng lỏng, cái nào cũng cũ.

Cách xử lý gọn là tách hẳn một cơ số mũ khách, sơn hoặc dán màu riêng theo bảng phân vai, và giao cho bảo vệ cổng quản lý như một loại tài sản có sổ. Mỗi lần mượn ghi tên và giờ trả. Nhờ vậy mới biết chiếc nào đã dùng bao lâu, thay vì để cả rổ nằm đó nhiều năm cho tới lúc nhựa bạc trắng.

Mũ khách cũng cần vệ sinh giữa các lần mượn, ít nhất là lau phần vành đầu tiếp xúc với trán. Nhiều người dùng chung một chiếc mà không ai lau là nguyên nhân thực tế khiến khách từ chối đội. Một hộp khăn lau và vài phút cuối ca giải quyết được vấn đề này.

Với nhà thầu phụ, cách làm chặt hơn là ghi thẳng vào hợp đồng rằng bên nhận thầu tự trang bị mũ đạt yêu cầu và xuất trình hồ sơ khi vào công trường. Điều khoản này tránh được tình huống chủ nhà máy phải chịu trách nhiệm cho một tai nạn xảy ra với người không thuộc biên chế của mình, và cũng tránh chuyện mũ khách bị mượn đi mất theo từng đợt thi công.

Sổ Theo Dõi Mũ Và Quy Tắc Loại Bỏ Sau Va Đập

Quy tắc quan trọng nhất và cũng hay bị vi phạm nhất: mũ đã hứng một cú va đập đáng kể thì phải loại bỏ, kể cả khi nhìn bên ngoài không thấy gì. Vỏ hấp thụ lực bằng cách biến dạng và rạn ở mức vi mô; lần va thứ hai sẽ không còn được bảo vệ như lần đầu. Sửa lại, gò lại hay dán lại vết nứt đều không khôi phục được khả năng đó.

Để quy tắc này chạy được trong thực tế, phải có chỗ để người lao động báo mà không sợ bị quy trách nhiệm. Nếu báo hỏng mũ đồng nghĩa với việc bị trừ tiền, không ai báo cả, và những chiếc mũ đã mất tác dụng sẽ tiếp tục ở trên đầu người. Chính sách đổi mũ hỏng không tính phí là điều kiện tiên quyết, rẻ hơn rất nhiều so với một ca chấn thương đầu.

Sổ theo dõi không cần phức tạp. Mỗi chiếc mũ được đánh một mã, ghi kèm ngày sản xuất đọc từ vòng tròn dưới vành, ngày cấp, người nhận và vị trí làm việc. Mỗi quý rà một lượt, đánh dấu những chiếc sắp tới hạn để chuẩn bị hàng thay. Cách này giúp bộ phận vật tư biết trước nhu cầu thay vì mua gấp mỗi khi có người kêu mũ vỡ.

Cùng với sổ, nên có một bài kiểm tra ngắn để công nhân tự làm trước ca: nhìn khắp vỏ tìm vết rạn và chỗ bạc phấn, bóp nhẹ hai bên vỏ nghe có tiếng rắc hay không, kéo thử từng bản dây treo xem có sờn hay tuột chốt, vặn núm sau gáy xem còn siết được không. Bốn động tác này mất chưa tới một phút và bắt được gần hết các hư hỏng đáng kể.

Khi loại bỏ, nên phá vỏ trước khi bỏ vào thùng rác. Mũ cũ còn nguyên hình rất dễ bị nhặt lại và dùng tiếp, và chiếc mũ đó lại về đúng chỗ nguy hiểm nhất. Với mũ hỏng do lỗi sản xuất phát hiện trong thời gian bảo hành, giữ nguyên hiện vật kèm ảnh và mã lô để làm việc lại với nhà cung cấp.

Kính bảo hộ, ốp tai và mũ nên được xem là một cụm trang bị cho phần đầu chứ không phải ba lần mua sắm rời rạc. Danh mục kính bảo hộ mắt có nhiều kiểu gọng thấp dành riêng cho người đội mũ, và chọn đúng kiểu ngay từ đầu sẽ tránh được chuyện công nhân bỏ kính ra vì vướng.