Đồng phục phòng sạch chống tĩnh điện là bộ trang phục mặc chồng bên ngoài quần áo thường, làm hai việc cùng lúc: giữ hạt bụi và sợi rụng từ cơ thể người không phát tán vào không khí, đồng thời tiêu tán điện tích tích tụ trên bề mặt vải xuống hệ nối đất. Bài viết đi vào phần người mua hay bỏ sót: cách đọc thông số vải, ghép bộ đồ với giày và dép thành một hệ hoàn chỉnh, chọn kiểu dáng theo cấp phòng và giữ hồ sơ đo điện trở sau mỗi chu kỳ giặt.

Đồng Phục Phòng Sạch Chống Tĩnh Điện Không Phải Đồ Cách Điện

Hai nhóm hàng này hay bị gọi lẫn vì cùng có chữ điện trong tên, nhưng mục đích thì ngược hẳn nhau.

Nhóm chống tĩnh điện, viết tắt là ESD: vải dẫn điện nhẹ có kiểm soát, nhiệm vụ là dẫn điện tích xuống đất theo một đường có trở kháng đã tính trước. Thứ được bảo vệ là linh kiện điện tử — con chip hỏng vì cú phóng tĩnh điện mà người mặc không hề cảm thấy gì.
Nhóm cách điện: vật liệu chặn dòng, nhiệm vụ là ngăn dòng điện đi qua người. Thứ được bảo vệ là người thợ đứng gần thiết bị đang mang điện áp.

Hệ quả rất thực tế. Bộ đồ ESD không bao giờ thay được găng, ủng hay thảm cách điện khi thao tác trên tủ điện. Ngược lại, mặc đồ cách điện vào phòng lắp ráp điện tử thì điện tích trên người không có đường thoát, tích dần rồi phóng thẳng vào bo mạch ngay lúc chạm tay vào khay linh kiện.

Trong hồ sơ kỹ thuật, nhóm ESD được quy chiếu về IEC 61340-5-1, tài liệu đặt yêu cầu cho cả một chương trình kiểm soát tĩnh điện trong nhà máy. Quần áo chỉ là một hạng mục nhỏ trong đó, nằm cạnh sàn, giày, ghế, bàn thao tác và vật liệu đóng gói linh kiện.

Đọc Vải: Sợi Dẫn Dệt Kẻ Và Cỡ Ô Lưới

Vải làm bộ đồ phòng sạch gần như luôn là polyester sợi filament liên tục. Sợi filament không có đầu sợi ngắn nhô ra nên hầu như không sinh xơ bụi, khác hẳn vải cotton hay vải pha vẫn dùng cho quần áo bảo hộ thông thường. Trên nền polyester đó, nhà sản xuất dệt xen sợi carbon hoặc sợi kim loại mảnh theo hai chiều, tạo thành lưới ô vuông nhìn rõ bằng mắt thường dưới ánh sáng nghiêng.

Lưới sợi dẫn mới là phần quyết định tính năng. Cỡ ô được ghi theo mi-li-mét trên phiếu kỹ thuật của hãng; ô càng nhỏ thì mật độ sợi dẫn càng dày và khả năng tiêu tán càng đều trên toàn thân áo. Khi so hai báo giá, cỡ ô lưới và loại sợi dẫn là hai dòng nên đối chiếu trước cả định lượng vải.

Vài điểm hay bị bỏ qua lúc nghiệm thu vải:

Mép cắt phải được may kín hoặc hàn nhiệt, không để tưa sợi ra ngoài.
Chỉ may nên là chỉ polyester; chỉ cotton rụng xơ và hút ẩm.
Khoá kéo, cúc bấm và nhãn mác cũng phải là loại dùng cho phòng sạch, tránh chi tiết kim loại trần dễ va quệt sinh hạt.
Túi áo, nếu có, phải nằm phía trong lớp ngoài để không hứng bụi.

Nhận mặt bộ đồ đúng chuẩn lúc nhận hàng

Nghiệm thu bằng mắt trước khi nghiệm thu bằng máy đo. Trải bộ đồ ra dưới đèn chiếu nghiêng và soát năm điểm: lưới sợi dẫn có chạy liên tục qua đường may hay bị đứt ở vai và nách; bo cổ tay còn đàn hồi hay đã giãn từ lúc mới; đường may có bị bỏ mũi ở đũng và nách không; nhãn hướng dẫn giặt có ghi rõ số lần giặt khuyến nghị không; và bộ đồ có điểm nối đất nếu hợp đồng yêu cầu loại nối đất được.

Một lô hàng đúng mẫu chào thì các bộ cùng cỡ phải giống nhau về cỡ ô lưới. Trong thực tế nhận hàng, chuyện lô sau đổi sang vải ô lưới thưa hơn mà vẫn giữ nguyên mã hàng không hiếm, và chỉ lộ ra khi có người trải hai bộ cạnh nhau để so.

Bộ Đồ Chỉ Thành Hệ Khi Đi Kèm Giày Và Dép

Đây là chỗ nhiều doanh nghiệp mua thiếu. Bản thân bộ quần áo không tự nối người mặc xuống đất; nó chỉ làm cho điện tích trên bề mặt vải không dồn thành một điểm phóng mạnh. Đường thoát thật đi qua chân: bàn chân, rồi giày phòng sạch hoặc dép chống tĩnh điện có đế dẫn, rồi sàn epoxy hoặc vinyl dẫn điện, cuối cùng là hệ tiếp địa của xưởng.

Thiếu bất kỳ mắt nào thì cả chuỗi mất tác dụng. Ba tình huống gặp thường xuyên:

Nhân viên mặc bộ đồ ESD nhưng đi giày thể thao đế cao su thường, đế cách điện chặn luôn đường thoát.
Sàn được phủ lớp sơn bóng thông thường thay vì sơn dẫn điện, đo ra trở kháng rất cao.
Có sàn dẫn nhưng điểm nối đất bị tháo trong lúc sửa chữa rồi không đấu lại, không ai phát hiện vì không có lịch đo.

Với thao tác ngồi cố định như hàn tay hay kiểm ngoại quan, đường thoát qua chân không đủ tin cậy vì bàn chân có lúc nhấc khỏi sàn. Vị trí đó cần thêm dây đeo cổ tay nối về điểm tiếp địa của bàn thao tác, và ghế ngồi cũng phải là loại dẫn điện.

Cấp Phòng Sạch Quyết Định Kiểu Dáng Bộ Đồ

Phòng sạch được phân cấp theo ISO 14644-1 dựa trên nồng độ hạt lơ lửng trong không khí, đo bằng máy đếm hạt quang học ở dải cỡ hạt từ 0,1 µm đến 5 µm. Cấp càng nghiêm ngặt thì phần da và tóc để hở càng phải nhỏ, kéo theo kiểu dáng bộ đồ thay đổi.

Cấp nới lỏng hơn: áo khoác dài tay cài kín, mũ trùm rời, khẩu trang và bao giày là đủ. Bộ này dễ mặc, dễ giặt, chi phí vận hành thấp.
Cấp chặt: bắt buộc bộ liền thân, bo kín cổ tay và cổ chân, mũ trùm đầu che hết tóc và gáy, ủng phòng sạch cao cổ, găng tay lồng ra ngoài bo tay áo.
Cấp chặt nhất: thêm mũ trùm liền kính che mặt, hai lớp găng và quy trình mặc trong phòng đệm có chênh áp.

Nguyên tắc chung khi thiết kế bộ đồ: mọi mép hở đều phải hướng vào trong. Găng trùm ra ngoài bo cổ tay chứ không nhét vào trong; ủng trùm ra ngoài ống quần chứ không lồng vào trong. Làm ngược lại là tạo một đường ống dẫn bụi từ trong người ra thẳng không khí phòng.

Thứ tự mặc và cởi trong phòng đệm

Thứ tự mặc đi từ trên xuống: mũ trùm trước, rồi bộ liền thân, cuối cùng là bao chân và găng tay. Trong lúc mặc, bộ đồ không được chạm sàn — đây là lỗi làm hỏng cả quy trình mà người mặc thường không để ý vì phòng đệm nhìn rất sạch.

Thứ tự cởi đi ngược lại và khó hơn nhiều, vì lúc này mặt ngoài bộ đồ đã nhiễm bẩn. Nguyên tắc là chỉ chạm vào mặt trong, lộn bộ đồ từ trong ra ngoài khi kéo xuống, và bỏ ngay vào giỏ đúng loại thay vì treo tạm lên móc. Một tấm gương lớn trong phòng đệm giúp việc này dễ hơn hẳn, nhất là với người mới.

Nên dán sơ đồ sáu bước có hình lên tường phòng đệm và cho người mới thao tác thử vài lần dưới sự quan sát của tổ trưởng. Đào tạo bằng lời nói suông thường không giữ được sau vài tuần.

Vải Tái Sử Dụng Hay Bộ Dùng Một Lần

Hai nhóm này giải quyết hai bài toán khác nhau, phần lớn nhà máy dùng song song.

Bộ vải polyester dệt lưới sợi dẫn: giặt và mặc lại nhiều lần, thoáng hơn khi mặc cả ca, chi phí cho mỗi lượt mặc giảm dần theo số chu kỳ giặt. Đổi lại phải có hợp đồng giặt phòng sạch và phải theo dõi số lần giặt của từng bộ.
Bộ liền thân dùng một lần bằng vải không dệt: hợp cho khách tham quan, nhà thầu vào sửa máy hoặc khu vực có nguy cơ nhiễm chéo. Đổi lại bí hơi khi mặc lâu và sinh lượng rác đáng kể. Lưu ý quan trọng: phần lớn bộ dùng một lần không có sợi dẫn, nên nếu khu vực đó yêu cầu kiểm soát tĩnh điện thì bộ dùng một lần chỉ xử lý được bụi, không xử lý được điện tích.

Cách phân bổ thường gặp: nhân sự cố định được cấp phát bộ vải theo tên, mỗi người hai đến ba bộ để xoay vòng giặt; bộ dùng một lần để sẵn ở phòng đệm cho khách và trường hợp phát sinh.

Giặt Trong Nhà Giặt Phòng Sạch Và Vòng Đời Bộ Đồ

Bộ đồ ESD giặt chung với đồng phục thường coi như hỏng. Nước giặt gia dụng có chất làm mềm bám lên bề mặt sợi làm thay đổi tính dẫn; máy giặt thường không lọc được xơ của mẻ trước, nên bộ đồ ra khỏi máy mang theo xơ bông của người khác vào phòng sạch.

Nhà giặt phòng sạch làm khác ở mấy điểm: nước qua lọc, không dùng chất làm mềm, sấy và gấp trong khu vực có lọc khí, đóng gói từng bộ trong túi kín trước khi giao. Đơn vị giặt làm tốt còn dán mã lên từng bộ và trả về kèm số lần giặt luỹ kế.

Số lần giặt quan trọng vì sợi dẫn không bền vô hạn. Sau nhiều chu kỳ, sợi carbon gãy vụn tại các nếp gấp, lưới dẫn đứt đoạn, bộ đồ nhìn vẫn còn tốt nhưng đã mất tính năng. Vì vậy nên đặt hạn mức số lần giặt cho mỗi bộ và loại bỏ khi chạm hạn, thay vì đợi đến lúc rách.

Dấu hiệu phải loại bỏ sớm hơn hạn mức: rách hoặc thủng dù nhỏ, bo cổ tay giãn không còn ôm, khoá kéo hỏng, vết bẩn hoá chất không giặt sạch, và kết quả đo điện trở vượt ngưỡng nhà máy tự đặt.

Đo Điện Trở Định Kỳ Và Hồ Sơ Kiểm Tra

Bộ đồ ESD là hạng mục đo được, nên đừng dừng ở việc tin vào nhãn mác. Phép đo cơ bản dùng đồng hồ đo điện trở bề mặt với hai điện cực đặt lên vải, đọc giá trị giữa hai điểm trên cùng một mảnh, và đọc giữa mảnh vải với điểm nối đất của bộ đồ nếu bộ đó thuộc loại nối đất được.

Vài quy tắc giúp số đo có ý nghĩa:

Đo ở điều kiện độ ẩm ổn định, ghi lại nhiệt độ và độ ẩm cùng kết quả. Cùng một bộ đồ đo vào ngày hanh và ngày nồm cho hai con số khác nhau.
Đo trên nhiều vị trí: lưng, tay áo, ống quần. Lưới dẫn hỏng cục bộ ở khuỷu tay là dạng hư hại hay gặp nhất.
Đo lại sau mỗi lô giặt trả về, không chỉ đo lúc nhập hàng.
Ghi sổ theo mã từng bộ, không ghi theo lô, để truy được bộ nào đã đến hạn.

Đi cùng bộ đồ, cả nhóm thiết bị phòng sạch khác cũng nằm trong một lịch kiểm chung: thảm dính bụi ở cửa, khăn lau không sinh sợi, găng tay, ghế và xe đẩy. Kiểm rời rạc từng món thì rất dễ để lọt một mắt xích.

Cấp phát và tính cơ số bộ đồ

Cơ số bộ đồ tính theo số người trong ca cộng vòng quay giặt, không tính theo tổng nhân sự. Với chu kỳ giặt trả về sau vài ngày, mỗi vị trí thường cần ba bộ: một đang mặc, một sạch chờ trong tủ, một đang ở nhà giặt. Thiếu bộ thứ ba là lúc phát sinh chuyện mặc lại bộ chưa giặt cho kịp ca.

Nên cấp theo tên người kèm cỡ ghi trên thẻ, không cấp theo kiểu ai lấy trước dùng trước. Bộ đồ vừa người thì bo tay và bo chân mới ôm kín; bộ rộng quá sẽ hở cổ tay khi giơ tay cao, còn bộ chật làm rách đường may ở vai chỉ sau vài lần mặc.

Câu Hỏi Thường Gặp

Bộ đồ chống tĩnh điện có chống được điện giật không?

Không. Vải ESD dẫn điện nhẹ theo chủ ý, ngược hẳn yêu cầu của trang bị cách điện. Công việc gần thiết bị mang điện phải dùng đúng nhóm hàng cách điện chuyên dụng.

Mua bộ đồ ESD rồi có phải làm lại sàn không?

Nếu khu vực đó yêu cầu kiểm soát tĩnh điện thì có. Bộ đồ và giày chỉ dẫn điện tích tới sàn; sàn không dẫn thì điện tích dừng lại ở đó.

Bao lâu phải thay bộ đồ một lần?

Không tính theo tháng mà tính theo số lần giặt và theo kết quả đo. Hai bộ mua cùng ngày, bộ nào giặt gấp đôi số lần sẽ hết tuổi thọ trước.

Có cần bộ đồ riêng cho khách tham quan không?

Nên có, để sẵn ở phòng đệm theo vài cỡ. Cho khách mượn bộ của nhân viên là cách nhanh nhất làm rối vòng quay giặt đã sắp xếp.

Bảo Hộ Xanh cung cấp quần áo phòng sạch theo cấp phòng thực tế của từng khách, kèm tư vấn ghép đủ chuỗi nối đất và xuất hoá đơn VAT. Lúc nghiệm thu từng bộ, hãy kiểm cả đường chỉ carbon chạy trên vải lẫn điểm nối xuống dép hoặc giày: chuỗi dẫn đứt ở bất kỳ mắt nào cũng làm cả bộ mất đường thoát điện tích.