Chăn chiên chữa cháy là phương tiện chữa cháy ban đầu đơn giản nhất mà bất kỳ ai cũng dùng được, kể cả người chưa từng qua huấn luyện phòng cháy chữa cháy. Phần lớn các vụ cháy lớn đều khởi nguồn từ một đám cháy rất nhỏ trong phạm vi vài chục xăng ti mét và không được dập tắt trong phút đầu tiên. Bài viết này phân tích cấu tạo, nguyên lý dập lửa, nhóm cháy phù hợp và cách trải chăn sao cho đúng, tránh những sai lầm khiến đám cháy bùng lại.
Nguyên Lý Dập Lửa Của Chăn Chiên Cứu Hỏa
Chăn chiên dập lửa bằng cơ chế làm ngạt. Khi phủ kín, tấm chăn cắt đứt nguồn oxy nuôi phản ứng cháy, đồng thời hấp thụ và giữ nhiệt lại bên trong, khiến ngọn lửa tắt dần. Khác với bình bọt hay bình bột, chăn không tạo áp suất thổi, nên không làm văng dầu mỡ đang cháy ra xung quanh. Đây chính là lý do chăn chiên là lựa chọn hàng đầu cho đám cháy chảo dầu trong bếp, tình huống mà việc tạt nước hoặc xịt mạnh sẽ gây nổ hơi dầu cực kỳ nguy hiểm.
Ngoài dập lửa, chăn còn có công năng thứ hai không kém quan trọng: bao bọc toàn thân để cách ly người khỏi lửa khi thoát hiểm qua khu vực đang cháy, hoặc dập lửa bám trên quần áo nạn nhân bằng cách cuốn chặt và lăn.
Hai công năng này giải thích vì sao chăn nên được coi là thiết bị của phút đầu tiên. Nó không cần áp suất, không cần chốt an toàn, không cần nhớ trình tự thao tác. Người phát hiện đám cháy chỉ cần với tay lấy được tấm chăn và phủ đúng chỗ, và đó là ưu thế mà không phương tiện nào khác có được.
Chất Liệu Và Hai Dòng Chăn Phổ Biến
Chăn Chiên Cotton Dệt Sợi Bông
Đây là dòng phổ thông tại Việt Nam, dệt từ sợi cotton thiên nhiên, mềm mại, trọng lượng khá nặng và đặc biệt là thấm nước rất tốt. Đặc tính này quyết định cách dùng: với đám cháy vật liệu rắn, chăn cotton làm ướt trước sẽ chịu lửa lâu hơn vì lớp nước bốc hơi hấp thụ bớt nhiệt. Đúng một trường hợp phải làm ngược lại là chảo dầu đang cháy, ở đó chỉ được phủ chăn khô, vì nước gặp dầu nóng hoá hơi tức thì và bắn dầu cháy ra khắp bếp.
Khối lượng trên mỗi mét vuông là chỉ số đáng hỏi nhất khi so hai mẫu cotton. Tấm nhẹ hơn hẳn cùng khổ nghĩa là sợi thưa hơn, và sợi thưa thì không chặn được oxy. Cầm hai mép chăn giơ lên nhìn ngược sáng là cách kiểm nhanh: thấy rõ ánh sáng lọt thành mảng đều tức là mật độ dệt quá thấp.
Chăn Sợi Thuỷ Tinh Phủ Silicone
Dòng nhập khẩu thường dệt từ sợi thuỷ tinh phủ silicone, mỏng, nhẹ, không bắt lửa và chịu được nhiệt độ cao hơn đáng kể, đóng trong hộp treo tường có hai dây giật nhanh. Nhóm này được sản xuất theo tiêu chuẩn châu Âu EN 1869 về chăn chữa cháy, quy định phương pháp thử nghiệm với đám cháy dầu ăn và kích thước tối thiểu 0,9 x 0,9 mét. Cần lưu ý chăn theo EN 1869 được thiết kế cho mục đích dùng một lần: sau khi đã triển khai phải thay mới, không gấp lại dùng tiếp.
Về kích thước, loại 1 x 1 mét phù hợp bếp gia đình và quầy pha chế; loại 1,2 x 1,8 mét trở lên mới đủ để trùm người hoặc phủ thiết bị lớn trong nhà xưởng.
Chăn Chiên Hợp Với Nhóm Cháy Nào
Đám cháy được phân nhóm theo loại chất cháy, và mỗi nhóm đòi hỏi cách xử lý khác nhau. Nhóm A là chất rắn thông thường như gỗ, giấy, vải. Nhóm B là chất lỏng cháy như xăng, dung môi, sơn. Nhóm C là chất khí. Nhóm D là kim loại hoạt tính. Riêng dầu mỡ nấu ăn được tách thành một nhóm riêng vì nhiệt độ tự bốc cháy rất cao và dễ bùng lại sau khi tưởng đã tắt.
Phạm vi hiệu quả của chăn là đám cháy nhỏ, mới phát sinh và có bề mặt phủ kín được:
- Cháy chảo dầu, bếp gas, nồi chiên trên bếp công nghiệp, tức nhóm dầu mỡ nấu ăn mà chăn xử lý tốt nhất.
- Cháy thùng rác, giỏ giấy, đống giẻ lau dính dung môi, thuộc nhóm A với khối lượng nhỏ.
- Cháy quần áo trên người nạn nhân, tình huống mà mọi phương tiện phun đều gây thêm tổn thương.
- Cháy thiết bị điện nhỏ sau khi đã ngắt nguồn điện, chẳng hạn ổ cắm hay bộ sạc để bàn.
Ngược lại, chăn không thay thế được bình chữa cháy khi đám cháy đã lan theo chiều cao, cháy vách, cháy kho hàng, cháy rò rỉ khí hay cháy thiết bị còn mang điện. Những tình huống đó cần bình chữa cháy khí CO2 hoặc bột ABC, và phải báo động, gọi 114 ngay. Cách bố trí hợp lý nhất là xem chăn và bình là hai lớp bổ sung cho nhau, không phải hai lựa chọn thay thế.
Với nhóm D là kim loại hoạt tính, chăn hoàn toàn không dùng được vì phản ứng cháy của nhóm này tự sinh oxy, làm ngạt không có tác dụng. Nhóm này cần bột chữa cháy chuyên dụng riêng.
Cách Sử Dụng Chăn Chiên Chữa Cháy Đúng Kỹ Thuật
- Ngắt nguồn nhiệt trước. Khoá van gas, ngắt aptomat nếu làm được an toàn. Bỏ qua bước này thì lửa sẽ bùng lại ngay sau khi bỏ chăn.
- Mở rộng chăn. Cầm hai mép trên, cuốn ngược mép vào trong để che bàn tay và cổ tay.
- Đưa chăn từ gần ra xa. Hạ tấm chăn từ phía thân mình trượt dần về phía đám cháy, giữ thân người phía sau. Tuyệt đối không hất hay ném chăn từ trên xuống vì luồng gió sẽ thổi tung tro lửa.
- Phủ kín và giữ nguyên. Để chăn tại chỗ cho đến khi khối vật liệu nguội hẳn, thường tối thiểu mười lăm phút. Mở chăn sớm khiến oxy ùa vào và dầu nóng bốc cháy trở lại.
- Cách ly vật dụng xung quanh và thông gió khu vực sau khi đám cháy đã tắt hẳn.
Với các thao tác kéo dài hoặc khu vực có nhiệt bức xạ mạnh, người thao tác nên mang thêm găng tay chịu nhiệt để bảo vệ bàn tay, và chuẩn bị sẵn mặt nạ phòng độc tại các vị trí có nguy cơ sinh khói độc như kho hoá chất, xưởng nhựa.
Bốn Sai Lầm Làm Đám Cháy Bùng Lại
Chăn là thiết bị dễ dùng, nhưng bốn lỗi dưới đây lặp lại thường xuyên và đều biến một đám cháy đã kiểm soát được thành một vụ cháy thật.
Lỗi thứ nhất là mở chăn ra để xem. Dầu ăn sau khi tắt lửa vẫn còn ở nhiệt độ trên ngưỡng tự bốc cháy trong nhiều phút. Nhấc mép chăn lên nhìn là mời oxy trở lại đúng lúc nguy hiểm nhất. Quy tắc đơn giản: đã phủ thì không đụng vào cho tới khi sờ mặt ngoài chăn thấy nguội.
Lỗi thứ hai là phủ hụt mép. Tấm chăn nhỏ hơn miệng chảo hoặc đặt lệch sẽ để hở một đường viền, và ngọn lửa duy trì qua khe đó rồi lan ngược lên mặt chăn. Đây là lý do kích thước chăn phải chọn theo vật lớn nhất cần phủ tại vị trí đó, không chọn theo giá.
Lỗi thứ ba là bê chảo dầu đang cháy ra ngoài. Người cầm chảo gần như chắc chắn bị bỏng khi dầu sóng sánh, và đường di chuyển sẽ rải dầu cháy khắp sàn. Xử lý tại chỗ luôn an toàn hơn di dời.
Lỗi thứ tư là dùng chăn đã cũ mục. Sợi cotton để lâu nơi ẩm sẽ mục dần và rách ngay khi gặp nhiệt, tạo ra lỗ thủng cho lửa xuyên qua. Một tấm chăn hỏng còn tệ hơn không có chăn, vì nó khiến người dùng tin rằng đám cháy đã được xử lý.
Bảo Quản, Kiểm Tra Và Vị Trí Treo
Nguyên tắc quan trọng nhất: chăn phải lấy được mà không phải đi qua chỗ đang cháy. Với khu bếp, hãy treo chăn trên tường ở lối ra, cách bếp vài mét, không treo ngay phía trên bếp và không cất trong tủ kín. Vị trí treo cần có biển báo nền đỏ dễ nhận diện và không bị vật dụng che khuất.
Kiểm tra định kỳ tối thiểu sáu tháng một lần gồm: chăn còn nguyên trong bao hoặc hộp, không ẩm mốc, không thủng rách, dây giật còn chắc, niêm phủ chưa bị phá. Chăn cotton để lâu trong môi trường ẩm dễ mục sợi nên cần giữ nơi khô ráo. Chăn đã từng dùng để dập lửa, bị cháy sém hoặc dính dầu mỡ thì phải loại bỏ, không giữ lại để dùng cho lần sau.
Nên ghi ngày kiểm tra gần nhất lên thẻ treo cạnh chăn, cùng tên người kiểm. Cách này giúp đợt kiểm tra sau biết ngay tấm nào đã bị bỏ sót, và cũng là bằng chứng khi cơ quan quản lý tới rà soát hồ sơ.
Lưu Ý Khi Chọn Mua Chăn Chiên Cứu Hỏa
Thị trường hiện có nhiều loại chăn mỏng, nhẹ bất thường, bán rất rẻ nhưng không đủ khối lượng sợi để chặn oxy. Khi chọn mua, hãy kiểm tra ba điểm: định lượng vải, tức cầm thấy nặng tay và dệt dày kín; đường may viền mép chắc không tua sợi; và thông tin xuất xứ cùng tiêu chuẩn áp dụng được ghi rõ.
Yêu cầu trang bị phương tiện chữa cháy cho nhà và công trình tại Việt Nam được nêu trong tiêu chuẩn TCVN 3890. Khi lập hồ sơ, nên đối chiếu danh mục cần trang bị theo loại hình công trình trước, rồi mới chọn mẫu cụ thể trong nhóm thiết bị chữa cháy phù hợp.
Về nguồn tham khảo cách xử lý cháy bếp, cơ quan quản lý cứu hoả Hoa Kỳ có hướng dẫn tại chuyên mục phòng cháy khi nấu ăn của USFA, còn hiệp hội phòng cháy quốc gia Hoa Kỳ tổng hợp khuyến cáo tại trang cooking safety của NFPA. Hai nguồn này nhất quán ở một điểm: làm ngạt tại chỗ và không di chuyển vật đang cháy.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Chăn Chiên Chữa Cháy
Có Cần Làm Ướt Chăn Trước Khi Dùng Không?
Tuỳ đám cháy. Với vật liệu rắn, chăn chiên cotton làm ướt sẽ chịu nhiệt lâu hơn, miễn là nguồn nước ở ngay trong tầm tay; phải chạy đi tìm nước thì dùng chăn khô ngay vẫn tốt hơn vì tốc độ mới là yếu tố quyết định. Với chảo dầu thì tuyệt đối dùng chăn khô. Riêng chăn sợi thuỷ tinh không cần làm ướt trong mọi trường hợp.
Chăn Chiên Dùng Lại Được Bao Nhiêu Lần?
Chăn đạt EN 1869 được thiết kế dùng một lần. Chăn chiên cotton có thể dùng lại nếu chỉ phủ ngắn và không bị cháy sém, nhưng nguyên tắc an toàn là đã tiếp xúc trực tiếp với lửa hoặc dầu mỡ thì nên thay mới.
Nhà Ở Hộ Gia Đình Có Bắt Buộc Trang Bị Không?
Quy định về trang bị phương tiện chữa cháy cho nhà và công trình được nêu trong TCVN 3890 và các văn bản liên quan, mức độ bắt buộc tuỳ loại hình công trình. Với nhà ở kết hợp kinh doanh, nhà trọ, quán ăn thì chăn chiên là hạng mục nên trang bị vì chi phí thấp mà hiệu quả ở phút đầu rất cao.
Chọn Kích Thước Nào Cho Bếp Ăn Công Nghiệp?
Bếp ăn công nghiệp dùng chảo lớn nên chọn bản từ 1,2 x 1,8 mét trở lên để phủ trùm toàn bộ miệng chảo và có phần thừa ôm xuống thành, tránh hở mép cho oxy lọt vào.
Chăn Chiên Có Dập Được Cháy Pin Xe Điện Không?
Không nên trông cậy vào chăn cho tình huống này. Pin lithium khi mất kiểm soát nhiệt sẽ tự sinh nhiệt và khí bên trong khối pin, nên việc chặn oxy bên ngoài không ngăn được phản ứng lan sang các ngăn kế tiếp. Chăn chỉ có tác dụng hạn chế cháy lan sang vật xung quanh trong lúc chờ lực lượng chữa cháy tới.
