Bình cứu hoả chỉ có giá trị trong khoảng vài chục giây đầu, và phần khó nhất không nằm ở chiếc bình mà nằm ở quyết định của người đang đứng trước ngọn lửa: dập hay rút. Bài viết này không so sánh các dòng bình mà đi vào phần thao tác thật: nhìn gì trong mười giây đầu, đứng ở đâu, làm bốn động tác theo thứ tự nào, và ngưỡng nào thì phải bỏ bình lại mà chạy ra ngoài gọi cứu hoả.

Mười Giây Đầu Quyết Định Có Cầm Bình Cứu Hoả Hay Không

Trước khi với tay lấy bình, có bốn thứ cần nhìn thấy, và nhìn thấy đủ cả bốn thì mới nên tiếp cận. Thiếu một thứ là dấu hiệu nên đi ra.

Đám cháy còn nằm gọn trong vật chứa đầu tiên. Một thùng rác, một chảo, một ổ cắm, một chiếc xe máy. Khi lửa đã liếm sang thứ thứ hai bên cạnh thì quy mô đang tăng nhanh hơn tốc độ một chiếc bình xách tay xử lý được.
Ngọn lửa chưa cao quá đầu người. Lửa cao hơn tầm mắt nghĩa là nhiệt bức xạ đã đủ mạnh để không đứng gần được, và bình xách tay không còn đủ tầm.
Khói chưa dày tới mức che khuất lối ra. Người chết trong hoả hoạn phần lớn vì khói, không vì lửa. Khói dày cũng có nghĩa là đám cháy đã ăn vào vật liệu bên trong.
Có lối thoát ở ngay sau lưng. Không phải một lối thoát ở đâu đó trong toà nhà, mà một cánh cửa hoặc một hành lang trống nằm sau lưng người cầm bình, không bị đám cháy hay đồ đạc chặn.

Thứ tự đúng là báo động trước, tiếp cận sau. Hô lớn cho người xung quanh biết, bấm nút báo cháy nếu có, gọi số một một bốn, rồi mới quay lại đám cháy. Nếu tự dập được, cuộc gọi đó chỉ mất công; nếu không dập được, cuộc gọi đó là thứ duy nhất còn lại.

Bốn Động Tác Khi Đã Quyết Định Dập

Trình tự gồm bốn động tác, làm liền mạch và không đảo thứ tự.

Rút chốt hãm. Giật thẳng chốt ra khỏi tay xách, kẹp chì sẽ đứt theo. Làm việc này khi đã đứng ở vị trí định phun, không làm từ xa rồi mới đi lại, vì bình đã rút chốt mà va quệt là có thể xả không kiểm soát.
Hướng vòi vào gốc lửa. Gốc lửa là mặt vật liệu đang cháy, nằm thấp hơn phần ngọn lửa mà mắt nhìn thấy rõ nhất. Đây là động tác sai nhiều nhất, và phun vào phần ngọn chỉ làm hết chất chữa cháy mà lửa vẫn nguyên.
Bóp cò. Bóp dứt khoát và giữ, không bóp nhấp nhả từng nhịp ngắn. Chất chữa cháy trong một chiếc bình xách tay hết rất nhanh, nên bóp thăm dò là cách chắc chắn để hết bình mà chưa dập xong.
Quét ngang. Đưa vòi qua lại theo bề rộng của mặt cháy, phủ từ mép gần về mép xa, chứ không giữ yên một điểm.

Sau khi lửa tắt, đừng buông vòi ngay và quay lưng đi. Lùi ra trong tư thế vẫn hướng mặt về phía đám cháy, vẫn cầm bình, và quan sát thêm một lúc. Đám cháy vật liệu rắn hay bùng lại từ phần than còn nóng bên trong.

Còn một thứ cần kiểm trước khi bóp: chiếc bình đang cầm có đúng loại cho thứ đang cháy không. Dòng chữ ghi nhóm cháy in ngay trên nhãn, và đọc nó mất chưa tới hai giây. Cầm nhầm một chiếc chỉ dập được chất lỏng để xử lý đống bao bì giấy đang cháy âm ỉ là mất cả bình mà lửa vẫn còn nguyên trong lõi.

Đứng Ở Đâu Và Cách Bao Xa

Hướng đứng quan trọng hơn cự ly. Nguyên tắc là chọn chỗ đứng sao cho luồng khói bay về phía sau lưng, không phả ngược vào mặt. Ngoài trời thì nhìn cờ, nhìn khói, nhìn lá cây để biết hướng gió. Trong nhà thì nhìn luồng khói và tránh đứng ở phía khói đang chảy tới, thường là phía cửa hoặc phía có quạt hút.

Về cự ly, mỗi mẫu bình có tầm phun riêng và con số đó in trên nhãn của chính chiếc bình đang cầm, nên đọc nhãn của lô hàng mình có thay vì áp một con số nghe được ở nơi khác. Nguyên tắc chung là bắt đầu ở khoảng cách xa nhất mà chất chữa cháy vẫn tới được mặt cháy, rồi tiến dần lên khi lửa nhỏ lại, chứ không lao thẳng vào gần ngay từ đầu.

Tư thế đứng nên hơi thấp người, một tay giữ thân bình, một tay điều khiển vòi. Đứng thấp giúp tránh lớp khói nóng phía trên và cũng giúp nhìn thấy gốc lửa rõ hơn. Với dòng bình dùng khí nén lỏng, tuyệt đối không nắm vào phần loa phun vì nhiệt độ ở đó hạ rất sâu và gây bỏng lạnh trong vài giây.

Điều bất di bất dịch là lối ra phải luôn nằm sau lưng, không nằm ở phía bên kia ngọn lửa. Nếu để đi tới vị trí phun thuận lợi mà phải bước qua ngọn lửa hoặc đi sâu vào trong, thì vị trí đó không thuận lợi, dù nhìn có vẻ dập nhanh hơn.

Khi Nào Phải Bỏ Bình Và Rút Ra Ngoài

Đây là phần ít được dạy nhất và cũng là phần cứu mạng nhiều nhất. Sáu tình huống dưới đây là ngưỡng dừng, không phải gợi ý cân nhắc.

Lửa đã lan ra ngoài vật chứa đầu tiên. Cháy từ chảo sang rèm, từ thùng rác sang tường, từ một xe máy sang xe bên cạnh.
Ngọn lửa cao quá đầu. Nhiệt bức xạ ở mức này khiến không ai đứng đủ gần để phun hiệu quả.
Khói dày, cay mắt, không nhìn rõ lối ra. Ở thời điểm này việc duy nhất còn đúng là cúi thấp và đi ra.
Không biết thứ gì đang cháy. Một thùng phuy không nhãn, một khoang máy kín, một tủ điện tổng. Phun sai thứ có thể làm đám cháy bung rộng ra.
Đã hết một bình mà lửa chưa nhỏ lại. Chạy đi lấy bình thứ hai nghĩa là đám cháy có thêm thời gian, và lúc quay lại thì tình huống đã khác.
Có tiếng nổ nhỏ, tiếng rít, hoặc mùi gas. Rời khỏi khu vực và cảnh báo người khác, không tiếp cận thêm.

Khi rút, đóng cửa phòng lại phía sau nếu làm được mà không mất thời gian. Một cánh cửa đóng làm chậm đám cháy đáng kể vì cắt bớt luồng khí nuôi lửa. Trên đường ra, hô lớn cho các phòng bên cạnh, và không quay lại vì bất kỳ tài sản nào.

Nếu lối bộ đã bị chặn ở nhà nhiều tầng, phương án còn lại là ra ban công hoặc mái, đóng cửa ngăn khói và ra hiệu cho bên ngoài. Nhà ống và chung cư cũ nên có sẵn búa thoát hiểm phá kính ở nơi với tay tới được và thang dây thoát hiểm gắn cố định tại điểm neo đã tính trước, chứ không cất trong tủ khoá.

Phân Vai Trong Ba Phút Đầu

Một mình xử lý được đám cháy nhỏ, nhưng một nhóm có phân vai xử lý được nhiều hơn hẳn. Bốn vai nên gán trước cho từng ca làm việc, ghi vào nội quy và dán ngay tại vị trí đặt bình.

Người báo động và gọi cứu hoả. Việc của người này là hô lớn, bấm nút báo cháy, gọi điện và đứng ở cổng đón xe chữa cháy, chứ không tham gia dập.
Người ngắt nguồn. Cắt điện khu vực tại tủ điện đã biết trước vị trí, khoá van gas, dừng máy. Đây là việc phải làm bởi người đã được chỉ đúng cầu dao, không phải người tình cờ có mặt.
Người dùng bình. Một hoặc hai người, đứng cùng hướng, không đứng đối diện nhau vì hai luồng phun ngược làm lửa bung ngang.
Người hướng dẫn thoát nạn. Đưa người ở khu vực xung quanh ra điểm tập kết và đếm đủ số người.

Điểm tập kết nên chọn trước, ở ngoài trời, cách xa cửa chính và không nằm trên lối xe chữa cháy sẽ vào. Việc đếm người tại điểm tập kết quan trọng ngang việc dập lửa, vì nó quyết định lực lượng đến nơi có phải vào tìm người hay không.

Sau Khi Lửa Tắt Vẫn Còn Việc Phải Làm

Việc đầu tiên là canh chỗ cháy thêm một khoảng đủ dài, mắt không rời. Vật liệu rắn giữ nhiệt trong lõi và bùng lại được sau nhiều phút, nên quay lưng bỏ đi vào lúc ngọn lửa vừa lịm là sai sót phổ biến.

Việc thứ hai là thông gió trước khi cho người vào lại, mở cửa và cửa sổ cho không khí lưu thông. Người dọn dẹp sau đó nên đeo khẩu trang và kính bảo hộ vì tro, bụi mịn và chất chữa cháy còn lơ lửng.

Việc thứ ba là đưa chiếc bình đã dùng đi nạp lại ngay, kể cả khi mới bóp cò một nhịp ngắn. Một chiếc bình đã xả một phần không còn đủ áp cho lần sau, và để nó lại trên giá tạo cảm giác an toàn giả cho cả khu vực. Trong thời gian chờ nạp, cần có bình thay thế tại đúng vị trí đó; các loại tủ đựng, giá treo và chân đế giữ bình đúng chỗ nằm trong nhóm thiết bị chữa cháy.

Việc thứ tư là ghi lại sự việc: cháy ở đâu, nguyên nhân nghi ngờ, ai xử lý, dùng hết mấy bình, mất bao lâu. Bản ghi này là thứ giúp buổi diễn tập lần sau bám vào tình huống thật của chính cơ sở mình.

Diễn Tập Thực Hành Định Kỳ

Không ai thao tác đúng lần đầu trong lúc hoảng. Quy định của cơ quan quản lý an toàn lao động Hoa Kỳ dành cho loại bình xách tay, công bố tại mục 1910.157, yêu cầu người sử dụng lao động phải huấn luyện cho nhân viên về nguyên tắc chung khi dùng bình và về mối nguy khi tự dập đám cháy giai đoạn đầu, ngay khi giao việc và lặp lại theo chu kỳ. Bộ quy tắc quốc tế về lựa chọn và bảo dưỡng bình xách tay được tập hợp trong tiêu chuẩn NFPA 10.

Một buổi diễn tập dùng được không cần cầu kỳ. Chuẩn bị một khay cháy ngoài trời ở khu trống, một bình đã hết hạn cần xả bỏ, và cho từng người thao tác thật một lượt. Điều cần nhớ sau buổi tập không phải là lửa tắt nhanh hay chậm, mà là cảm giác trọng lượng chiếc bình, lực bóp cò, độ giật của vòi và tốc độ hết bình.

Nội dung nên có trong mỗi buổi: vị trí đặt bình trong khu vực của mình, loại bình nào đặt ở đâu, đường thoát nạn gần nhất, điểm tập kết, và bốn vai đã phân. Người mới vào làm nên được đi một vòng chỉ vị trí ngay trong tuần đầu, cùng lúc với việc nhận trang bị bảo hộ.

Với cơ sở có ca đêm, nên tổ chức thêm một lượt cho ca đêm thay vì chỉ tập vào giờ hành chính. Ban đêm ít người, ánh sáng kém và thời gian phát hiện lâu hơn, nên đây mới là ca cần thao tác chắc nhất. Chủng loại và cỡ bình phù hợp cho từng khu vực nằm trong danh mục bình chữa cháy các loại.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Thao Tác Chữa Cháy Ban Đầu

Nên Gọi Cứu Hoả Trước Hay Dập Trước

Gọi trước. Nếu tự dập được, cuộc gọi chỉ mất công báo lại; nếu không dập được, thời gian đã gọi sớm là phần chênh lệch quyết định. Cách gọn nhất là giao việc gọi cho một người khác ngay khi hô báo động.

Hai Người Cùng Phun Có Nhanh Hơn Không

Nhanh hơn nếu đứng cùng một phía và quét so le nhau. Đứng đối diện thì hai luồng đẩy lửa và vật liệu cháy về phía nhau, làm đám cháy bung ngang và nguy hiểm cho cả hai.

Có Nên Dùng Nước Dội Thêm Cho Chắc Không

Tuỳ thứ đang cháy. Với giấy, gỗ và vải thì nước làm nguội rất tốt sau khi lửa đã tắt. Với dầu mỡ đang cháy và với thiết bị còn điện thì không, vì nước làm dầu bắn tung và dẫn điện về phía người cầm.

Người Nhỏ Con Có Dùng Được Bình Không

Được, nhưng phải chọn cỡ nhấc lên và giữ vững được, và phải tập trước ít nhất một lần. Một chiếc bình quá nặng đặt đúng chỗ nhưng không ai trong ca nhấc nổi thì cũng bằng không.

Sau Khi Dập Xong Có Được Bật Lại Điện Ngay Không

Không. Chờ tới khi người có chuyên môn kiểm tra tình trạng dây dẫn và thiết bị trong khu vực. Đóng điện lại vào một mạch đã bị nhiệt làm hỏng cách điện là cách phổ biến để đám cháy quay lại lần thứ hai.

Bình Treo Trên Tường Cao Quá Tầm Với Thì Xử Lý Ra Sao

Hạ xuống. Mép trên của bình nên nằm trong tầm nhấc của người thấp nhất trong ca, và lối tới bình phải trống, không bị pallet hay thùng hàng chắn. Một chiếc bình đúng loại nhưng phải leo lên mới lấy được thì trong tình huống thật coi như không có.