Người trồng lan thường mua lưới trước rồi mới xem cây phản ứng ra sao. Cách đó tốn hai lần tiền, vì cuộn lưới đã căng lên giàn thì rất ngại hạ xuống. Cách ngược lại đỡ tốn hơn: nhìn nhóm lan đang trồng, đo nắng thực tế tại vườn, rồi mới chọn cuộn lưới.
Bài này đi theo thứ tự đó, và có một lưu ý đặt ngay từ đầu: mọi con số về mức che phủ đều là điểm xuất phát để thử, không phải con số cố định. Cây ở vườn nhà bạn mới là thước đo cuối cùng.
Nhìn Cây Trước Khi Nhìn Lưới
Lan không báo thiếu nắng hay thừa nắng bằng lời, nhưng báo khá rõ bằng lá. Hai nhóm dấu hiệu dưới đây đủ để biết nên tăng hay giảm che.
- Thiếu nắng: lá xanh sẫm hơn bình thường, phiến lá mềm và rũ xuống, thân vươn dài mà không mập, cây lâu ra hoa hoặc ra rất ít.
- Thừa nắng: lá ngả vàng hoặc ánh đỏ, xuất hiện đốm cháy khô mép lá, cây chậm lớn và thấp, hoa nhỏ và nhanh tàn.
Hai nhóm dấu hiệu này mất vài tuần mới hiện rõ, nên đừng đổi lưới liên tục. Đổi một lần rồi chờ ít nhất một tháng, ghi lại ngày đổi và tình trạng lá ở thời điểm đó.
Lá vàng không phải lúc nào cũng do nắng. Thừa nước, thiếu dinh dưỡng và giá thể mục đều gây vàng lá. Phân biệt bằng vị trí: cháy do nắng thường bắt đầu ở những lá ở tầng trên cùng và ở phía hướng ra ngoài giàn.
Mức Che Phủ Khởi Đầu Cho Từng Nhóm Lan
Các nhóm lan quen thuộc có nhu cầu ánh sáng khác nhau khá rõ. Bảng dưới đây là mức che người trồng thường dùng làm điểm bắt đầu, sau đó chỉnh dần theo phản ứng của cây.
| Nhóm lan | Mức che khởi đầu | Dấu hiệu cần chỉnh lại |
|---|---|---|
| Lan hồ điệp | Che nhiều nhất trong các nhóm quen thuộc | Lá có đốm cháy là đang thiếu che; lá mềm rũ và lâu ra hoa là che quá dày |
| Lan Cattleya | Che vừa, khoảng một nửa lượng nắng | Lá xanh đậm và mềm là cần bớt che; lá ánh vàng nhẹ thường là đủ nắng |
| Lan Dendrobium | Che nhẹ, ưa sáng hơn hai nhóm trên | Thân vươn dài mà không mập là thiếu sáng |
| Lan Vanda lá hẹp | Che nhẹ | Rễ không phát triển và cây đứng im là dấu hiệu thiếu sáng |
| Lan Vanda lá dài và nhóm chịu nắng | Che rất ít, nhiều vườn chỉ che vào giờ nắng gắt | Lá cháy mép vào mùa khô là cần che thêm giữa trưa |
Ngay cả nhóm chịu nắng nhất cũng nên có một lớp che vào giờ nắng gắt nhất trong ngày. Để cây phơi trọn cả ngày không giúp cây khoẻ hơn mà chỉ làm bốc hơi nước nhanh, kéo theo việc phải tưới nhiều hơn và dễ sinh bệnh ở gốc.
Một vườn trồng nhiều nhóm cùng lúc nên chia khu thay vì tìm một mức che chung. Cách đơn giản là dùng một lớp lưới nền cho cả giàn, rồi căng thêm một lớp phụ ở khu cần che dày hơn. Hai lớp mỏng chồng lên nhau dễ điều chỉnh hơn một lớp dày.
Đo Nắng Thực Tế Ở Giàn Nhà Bạn Trước Khi Mua
Cùng một tấm lưới cho kết quả khác hẳn ở hai vườn khác nhau. Lý do nằm ở những thứ đã che sẵn mà người trồng không tính vào.
- Tường nhà bên cạnh chắn nắng chiều hoặc chắn nắng sáng.
- Tán cây lớn rụng lá theo mùa, che nhiều vào mùa này và gần như không che vào mùa khác.
- Mái tôn hoặc sân bê tông phản xạ nhiệt từ dưới lên, làm cây nóng hơn con số trên giấy.
- Hướng giàn. Giàn đầu hồi hứng nắng gắt lâu hơn giàn đặt sau nhà.
Cách đo đơn giản mà không cần thiết bị: chọn một ngày nắng, ra giàn bốn lần vào buổi sáng, giữa trưa, đầu chiều và cuối chiều. Mỗi lần ghi lại chỗ nào đang có nắng rọi thẳng, chỗ nào đang trong bóng. Sau một ngày bạn có bản đồ nắng của chính vườn mình, chính xác hơn mọi lời khuyên chung.
Dựa vào bản đồ đó, nhiều vườn phát hiện chỉ cần che một phần giàn chứ không phải toàn bộ. Điều đó tiết kiệm được khá nhiều vật tư và công dựng.
Chọn Lưới Theo Cách Dệt Và Khổ Có Sẵn
Ngoài mức che, còn hai điểm quyết định tấm lưới dùng được bao lâu và căng có đẹp không.
- Cách dệt. Lưới dệt kim đan sợi liên kết với nhau, cắt ngang không bục toàn tấm. Lưới dệt thường kiểu đan ngang dọc rẻ hơn nhưng dễ tước sợi từ mép cắt. Nếu phải cắt nhiều mảnh cho giàn nhỏ, chọn loại dệt kim.
- Khổ có sẵn. Chọn khổ gần đúng chiều giàn để bớt mối nối. Mỗi mối nối là một chỗ võng và một chỗ rách trong tương lai. Đo giàn trước, rồi mới hỏi khổ nào đang có.
Về màu, lưới tối màu thường chắn nắng nhiều hơn cùng loại màu sáng, nhưng cũng hấp thụ nhiệt và nóng hơn ở ngay mặt lưới. Với giàn thấp, khoảng cách từ lưới xuống ngọn cây ngắn nên điều này đáng cân nhắc. Giàn cao thì ảnh hưởng không đáng kể.
Không có loại lưới nào tự điều chỉnh mức che theo thời tiết. Nếu cần thay đổi theo mùa, cách làm thực tế là căng lớp thứ hai có thể kéo ra kéo vào bằng dây, giống nguyên tắc của một tấm rèm. Các cuộn lưới theo từng khổ và từng mức che nằm ở nhóm cuộn lưới cắt theo khổ cho giàn cây.
Dựng Giàn Và Căng Lưới Sao Cho Không Võng
Lưới võng gây hai vấn đề: nước mưa đọng thành vũng rồi kéo rách, và mức che không đều giữa lòng giàn với mép giàn. Năm việc dưới đây xử lý được phần lớn.
- Dựng khung chắc trước, căng lưới sau. Khung yếu thì căng đến mấy cũng võng.
- Chạy dây thép hoặc dây cáp theo cả hai chiều làm xương đỡ, rồi mới trải lưới lên trên.
- Căng theo chiều dọc trước, cố định hai đầu, sau đó mới kéo hai bên. Kéo cả bốn phía cùng lúc sẽ lệch.
- Buộc bằng dây rút hoặc kẹp chuyên dùng ở khoảng cách đều, không buộc thưa chỗ này dày chỗ kia.
- Chừa một độ chùng rất nhỏ. Căng quá căng thì lưới giãn theo nắng rồi đứt ở chỗ buộc khi gặp gió mạnh.
Mép cắt của tấm lưới nên viền lại hoặc gấp mép trước khi buộc. Mép cắt để trần bắt đầu tước sợi từ mùa gió đầu tiên, và khi đã tước thì rất nhanh lan vào giữa tấm.
Giàn ở nơi nhiều gió nên tính thêm cách hạ lưới nhanh khi có bão. Một tấm lưới căng kín hoạt động như một cánh buồm và có thể kéo đổ cả khung. Những cách dựng khung, chống gió và căng lưới dùng chung cho cả nhóm lưới dùng trong trồng trọt.
Lưới Cũ Xuống Cấp Theo Kiểu Nào
Lưới không rách toàn tấm một lần. Nó yếu dần theo vài kiểu, và mỗi kiểu có cách nhận ra riêng.
- Bạc màu và giòn. Bóp một góc trong tay, sợi gãy vụn thay vì uốn cong là lúc tấm lưới sắp hết dùng được.
- Giãn theo chiều căng. Tấm võng dần dù không ai nới dây. Siết lại được vài lần, sau đó thì không.
- Rách từ điểm buộc. Điểm buộc chịu lực tập trung nên rách trước. Kiểm các điểm này vào đầu mùa mưa.
- Bám bụi và rêu. Lớp bụi dày làm mức che tăng lên mà người trồng không biết, rồi đổ lỗi cây thiếu sáng cho giống lan.
Độ bền kéo của tấm lưới được đo theo ISO 13934-1 về lực kéo đứt lớn nhất và độ giãn dài của vải: mẫu vải bị kéo cho tới khi đứt, phòng thử ghi lại lực lớn nhất tính bằng newton và phần trăm giãn tại đúng lực đó. Với lưới che nắng, con số đáng hỏi nhà cung cấp là lực kéo đứt theo cả chiều dọc lẫn chiều ngang, vì lưới thường yếu hẳn theo một chiều và chính chiều đó rách trước tại điểm buộc. Cách đối chiếu thực tế là so lực kéo đứt công bố giữa hai cuộn cùng mức che, thay vì bóp thử bằng tay rồi đoán cuộn nào dày hơn.
Ý cuối liên quan tới bảo dưỡng. Một tấm lưới bám bụi sau vài mùa có thể che nhiều hơn hẳn so với lúc mới căng. Xịt rửa mặt trên bằng vòi nước mỗi năm một lần vào đầu mùa khô là việc đơn giản nhưng giữ được đúng mức che ban đầu. Các lưu ý kéo dài tuổi thọ cho tấm lưới đã căng nằm ở bài ba lưu ý khi sử dụng để lưới bền lâu hơn.
Với ban công hoặc sân thượng chỉ trồng vài chậu, nhiều người không dựng giàn lưới mà dùng một tấm bạt kéo ra kéo vào. Cách đó hợp lý khi diện tích nhỏ và cần che cả mưa; các loại bạt che nắng che mưa kéo được phục vụ nhu cầu này, nhưng chúng chắn sáng gần như hoàn toàn nên không thay được lưới khi cây vẫn cần ánh sáng.
Đổi Mức Che Thì Phải Đổi Cả Cách Tưới
Căng lưới mới kéo theo một hệ quả về nước tưới. Tấm lưới không chỉ chắn nắng, nó còn làm chậm tốc độ bay hơi của giá thể và của nước đọng trên lá. Giữ nguyên lịch tưới cũ sau khi tăng mức che là cách nhanh nhất để chuyển từ vấn đề cháy lá sang vấn đề thối gốc.
Che Dày Hơn Thì Tưới Thưa Hơn
Dưới lớp che dày, giá thể giữ ẩm lâu hơn hẳn. Nếu vẫn tưới đúng số lần như trước, rễ nằm trong môi trường ẩm liên tục và mất khoảng thời gian khô ráo mà nó cần.
Cách chỉnh không dựa vào lịch mà dựa vào giá thể. Cầm chậu lên ước lượng độ nặng, hoặc cắm ngón tay vào lớp mặt. Giá thể còn ẩm thì hoãn tưới, kể cả khi hôm đó đúng lịch. Sau vài tuần bạn sẽ có nhịp tưới mới phù hợp với mức che mới.
Dấu hiệu tưới thừa dưới lớp che dày khá rõ: giá thể có mùi chua, rêu xanh mọc trên mặt chậu, đầu rễ thâm lại thay vì giữ màu tươi. Ba dấu hiệu này xuất hiện trước khi cây có biểu hiện trên lá, nên chúng đáng để ý hơn.
Giờ Tưới Quan Trọng Không Kém Số Lần Tưới
Dưới giàn có lưới, gió lùa yếu hơn và nước trên lá lâu khô hơn. Vì vậy giờ tưới cần dịch sớm lên so với vườn không che.
- Tưới vào buổi sáng để cây có cả ngày làm khô phần nước đọng ở nách lá.
- Tránh tưới vào cuối chiều và buổi tối, đặc biệt trong những tháng ẩm. Nước đọng qua đêm ở nách lá là điều kiện dễ sinh bệnh nhất.
- Nếu buộc phải tưới muộn, tưới vào gốc thay vì phun lên toàn cây.
- Sau những trận mưa lớn, kiểm xem có chỗ nào trên lưới đọng nước rồi nhỏ giọt liên tục xuống đúng một khu chậu hay không. Đây là nguyên nhân thường gặp khiến vài chậu úng trong khi cả giàn bình thường.
Gió Là Phần Bị Quên Khi Dựng Giàn Kín
Nhiều người trồng quây lưới cả bốn mặt để chắn nắng xiên, rồi vô tình biến giàn thành một khoang kín gió. Cây lan cần luồng khí luân chuyển gần như cần ánh sáng, và một giàn kín gió gây bệnh nhanh hơn một giàn hơi thừa nắng.
Nguyên tắc đơn giản: che phía trên và che xiên ở hai hướng nắng gắt, để trống ít nhất hai mặt cho gió đi qua. Nếu bắt buộc phải quây kín vì bụi hoặc vì côn trùng, nên bố trí một quạt nhỏ chạy vài giờ mỗi ngày để tạo luồng khí.
Cách kiểm nhanh: đứng giữa giàn vào buổi trưa, nếu thấy không khí đứng im và nóng hầm thì lớp che đang gây hại nhiều hơn có lợi. Lúc đó việc cần làm là mở thêm mặt thoáng chứ không phải đổi loại lưới.
Cuối cùng, mỗi lần đổi lưới nên ghi lại ba thứ vào một cuốn sổ nhỏ: ngày đổi, mức che mới, và nhịp tưới đang áp dụng. Vườn lan thay đổi chậm, và sau một năm cuốn sổ đó là thứ duy nhất cho bạn biết lần chỉnh nào đã có tác dụng.
Câu Hỏi Thường Gặp Khi Chọn Lưới Che Nắng Cho Lan
Căng Hai Lớp Lưới Mỏng Có Giống Một Lớp Dày Không?
Về mức che thì gần giống, nhưng hai lớp có lợi thế là gỡ bớt được một lớp khi đến mùa cần nhiều sáng, và khoảng hở giữa hai lớp giúp thoát nhiệt tốt hơn. Bất lợi là tốn công dựng và hai lần điểm buộc cần kiểm tra.
Lưới Che Nắng Có Chắn Được Mưa Không?
Không chắn được, nhưng làm giảm lực rơi của hạt mưa nên ít làm dập hoa và ít làm văng giá thể hơn. Nếu cần che mưa thật sự cho nhóm dễ thối, phải dùng mái che riêng ở phía trên lớp lưới.
Mới Trồng Thì Nên Bắt Đầu Từ Mức Che Nào?
Bắt đầu bằng mức che nhiều hơn một chút so với khuyến nghị cho nhóm lan của bạn, rồi giảm dần. Thiếu sáng làm cây chậm lớn nhưng có thể khắc phục; cháy lá vì thừa nắng thì không hồi lại được phần lá đã hỏng.
Cây Đặt Sát Mép Giàn Có Cần Xử Lý Riêng Không?
Có. Nắng chiếu xiên vào buổi sáng sớm và chiều muộn lọt qua mép giàn, nên hàng ngoài cùng thường cháy lá trước. Cách đơn giản là buông một dải lưới dọc theo mép giàn ở hai hướng đó, hoặc chuyển những chậu ưa nắng nhất ra rìa.
Bao Lâu Thì Nên Thay Lưới?
Không có mốc chung vì còn tùy cường độ nắng và gió tại chỗ. Dựa vào dấu hiệu thực tế thì chính xác hơn: sợi gãy vụn khi bóp, tấm võng không siết lại được, hoặc đã vá quá nhiều chỗ. Khi phải vá lần thứ ba trở đi, thay cả tấm thường đỡ công hơn.
Là chuyên viên phát triển sản phẩm và kiểm định thiết bị bảo hộ lao động, tôi am hiểu sâu về các dòng sản phẩm như mũ bảo hộ, kính chống bụi, găng tay cách điện, giày chống trượt, mặt nạ phòng độc… Tôi thường xuyên cập nhật các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế (CE, ANSI, TCVN…) để đưa ra giải pháp bảo hộ tối ưu, đồng thời kiểm tra chất lượng sản phẩm đầu ra trước khi cung cấp ra thị trường.
