Giày Cách Điện Ngăn Ngừa Điện Giật, Bảo Vệ Đôi Chân

Trên thị trường Việt Nam, cụm từ giày cách điện đang bị dùng cho ít nhất ba loại sản phẩm khác hẳn nhau về nguyên lý. Đây là nguồn gốc của phần lớn các vụ mua nhầm, và trong nhánh an toàn điện thì mua nhầm không dừng ở chuyện lãng phí. Bài này tách bạch từng loại, chỉ ra ký hiệu phải đọc trên thân giày và các cấp điện áp thật sự tồn tại.

Cách Điện Và Chống Tĩnh Điện Là Hai Việc Ngược Nhau

Hai khái niệm này bị gộp làm một trong rất nhiều tài liệu bán hàng, nhưng chúng nhắm tới hai mục tiêu trái chiều.

• Cách điện: mục tiêu là chặn dòng. Đế giày có điện trở rất cao, không cho dòng đi qua người xuống đất. Đôi giày này tuyệt đối không được nối đất.
• Chống tĩnh điện: mục tiêu là dẫn có kiểm soát. Điện trở nằm trong một dải trung gian, đủ thấp để xả điện tích tích tụ trên người xuống sàn, nhưng vẫn có giới hạn dưới để dòng qua người không tăng vô hạn. Ngay cả vậy, nó không được tính là phương tiện chống điện giật. Loại này bắt buộc phải đi cùng sàn dẫn và hệ nối đất thì mới có tác dụng.

Nói cách khác: giày chống tĩnh điện sinh ra để bảo vệ sản phẩm — vi mạch, bảng điện tử, bột dễ cháy — khỏi hiện tượng phóng tĩnh điện. Giày cách điện sinh ra để bảo vệ người khỏi dòng điện công nghiệp. Đặt nhầm chỗ là hỏng cả hai mục đích cùng lúc.

Còn một nhóm thứ ba nữa là giày dẫn điện. Nhóm này có điện trở thấp hơn nữa, dùng ở nơi phải xả tĩnh điện càng nhanh càng tốt, ví dụ khu vực tiếp xúc vật liệu nổ. Tuyệt đối không dùng nhóm này ở nơi có nguy cơ điện giật.

EN 50321-1 Và ASTM F2413 EH Không Phải Một

Con số kiểu mười tám nghìn vôn hay mười bốn nghìn vôn xuất hiện dày đặc trong mô tả sản phẩm, nhưng đứng một mình thì chúng không nói lên điều gì. Phải biết con số ấy đến từ phép thử nào.

Hệ châu Âu dùng EN 50321-1, là tiêu chuẩn dành cho giày và ủng cách điện sử dụng khi làm việc có điện. Đây cũng là một hệ phân cấp theo điện áp danh định của lưới, nhưng ngắn hơn hẳn thang của găng tay và thảm cách điện: giày và ủng chỉ có class 00 và class 0, trong khi găng theo IEC 60903 và thảm theo IEC 61111 chạy tới sáu cấp. Sản phẩm đạt chuẩn mang ký hiệu riêng và ghi rõ cấp.

Hệ Bắc Mỹ dùng ASTM F2413 với thuộc tính EH. Đây không phải phân cấp điện áp làm việc mà là một phép thử đạt hay không đạt: đặt điện áp cao lên đế trong một phút và đo dòng rò. Chính văn bản tiêu chuẩn ghi rõ EH là bảo vệ thứ cấp — tức là lớp dự phòng cho trường hợp tiếp xúc ngoài ý muốn, không phải thiết bị bảo vệ chính khi thao tác có điện.

Việc cần làm khi mua rất đơn giản: yêu cầu nhà cung cấp chỉ rõ sản phẩm theo hệ nào và xuất trình báo cáo thử nghiệm tương ứng. Nếu chỉ nhận được một con số vôn trần trụi không kèm tên tiêu chuẩn, coi như chưa có thông tin.

Hai Cấp Điện Áp Duy Nhất Của EN 50321-1

Thang phân cấp cho giày và ủng cách điện cố định ở hai mức, và không có mức nào khác ngoài hai mức này.

Cấp	Điện áp làm việc tối đa
Class 00	500 V xoay chiều, 750 V một chiều
Class 0	1 000 V xoay chiều, 1 500 V một chiều

Từ bảng này suy ra ngay hai điều. Thứ nhất, không tồn tại cấp hai mươi hai ki lô vôn cho giày hay ủng cách điện, dù cách gọi này rất phổ biến ngoài thị trường do quen miệng theo cấp điện áp lưới. Cũng không tồn tại cấp 3 cho giày, vì thang đã hết ngay sau class 0. Ở lưới hai mươi hai ki lô vôn, chỗ dựa là cắt nguồn, đo xác nhận hết điện, đóng tiếp địa và găng cách điện từ class 3 trở lên; đôi giày lúc đó làm đúng một việc là cắt lối dẫn từ bàn chân xuống nền.

Thứ hai, ba mươi lăm ki lô vôn không phải hạ áp. Đây là cách dùng chữ sai bắt gặp khá nhiều trong mô tả sản phẩm cũ. Những con số ba mươi lăm hay ba mươi sáu ki lô vôn dập trên thân ủng bán trong nước là điện áp thử của nhà sản xuất; đọc chúng thành mức điện áp được phép thao tác là hiểu ngược hẳn ý nghĩa.

Cấp bảo vệ phải đồng bộ trên cả bộ trang bị, nhưng chỉ đồng bộ được ở nơi thang cấp cho phép. Găng tay cách điện và thảm cách điện trải trước tủ điện dùng chung thang sáu cấp nên ghép thẳng về một ngưỡng được. Phần chân thì đọc riêng: chọn class 00 hay class 0 theo lưới hạ áp mà người thợ đi lại, rồi ghi rõ trong phiếu công việc rằng nó không phải căn cứ để bước vào ngăn trung thế.

Vì Sao Không Có Đôi Giày Vừa S3 Vừa Cách Điện

Đây là mâu thuẫn nằm ngay trong định nghĩa tiêu chuẩn, không phải chuyện công nghệ chưa làm được. Giày an toàn theo EN ISO 20345 chia thành các cấu hình S1, S1P, S2, S3 và các biến thể. Các cấu hình này đã bao gồm sẵn yêu cầu chống tĩnh điện trong danh mục bắt buộc của chúng.

Mà chống tĩnh điện nghĩa là đế phải dẫn ở mức trung gian. Đế dẫn ở mức trung gian thì không thể đồng thời đạt điện trở rất cao mà EN 50321-1 yêu cầu. Một đôi giày ghi đồng thời S3 và cách điện là tự mâu thuẫn, và ít nhất một trong hai thông tin đó không đúng.

Trong thực tế, doanh nghiệp thường cần cả hai tính năng cho hai tình huống khác nhau. Cách giải quyết là tách trang bị: giày an toàn thông thường cho di chuyển và công việc cơ khí hàng ngày, riêng ủng cách điện đúng cấp chỉ mang khi thực hiện công việc có điện. Không ghép hai vai trò vào một đôi.

Còn với khu vực phòng sạch, lắp ráp linh kiện hay phải ra vào liên tục, phương án nhẹ nhàng hơn là dép chống tĩnh điện. Đây là nhóm hoàn toàn khác, phục vụ việc xả tĩnh điện chứ không bảo vệ trước điện giật, và cần đi cùng sàn dẫn.

Ký Hiệu I, A Và C Nghĩa Là Gì

• I: giày hoặc ủng cách điện theo EN 50321-1, luôn đi kèm cấp điện áp là class 00 hoặc class 0. Đây là ký hiệu duy nhất có ý nghĩa khi nói tới chống điện giật trong hệ châu Âu.
• A: chống tĩnh điện theo EN ISO 20345. Nhiều người thấy chữ này rồi suy ra giày cách điện — đây chính là chỗ nhầm phổ biến nhất.
• C: giày dẫn điện, điện trở thấp hơn nhóm A. Chỉ dùng ở nơi bắt buộc xả tĩnh điện nhanh và không có nguy cơ điện giật.
• SRC: ký hiệu chống trơn trượt theo EN ISO 20345, nghĩa là đế đạt đồng thời hai phép thử SRA trên nền gạch men có dung dịch tẩy rửa và SRB trên nền thép có glycerin. Đây không phải một loại chứng nhận riêng.

Ký hiệu được dập hoặc in trên thân giày và trên nhãn bên trong. Nếu đôi giày không có ký hiệu nào mà chỉ có dòng chữ quảng cáo trên hộp, thì bản thân đôi giày đang không khai báo gì cả. Yêu cầu pháp lý tối thiểu về bảo vệ bàn chân trong lao động có thể tham chiếu quy định OSHA 1910.136 khi soạn tiêu chuẩn mua sắm nội bộ.

Giày Cách Điện Chỉ Là Lớp Bảo Vệ Thứ Hai

Không đôi giày nào cho phép bỏ qua trình tự an toàn điện. Thứ tự vẫn là cắt điện, khoá và treo biển cảnh báo, thử xác nhận không còn điện, rồi nối đất di động. Trang bị cá nhân là lớp cuối cùng, dành cho tình huống các lớp trước đó thất bại.

Cần hiểu thêm về đường đi của dòng điện. Đôi giày chỉ cắt được đường qua chân xuống đất. Nếu người chạm vào hai pha cùng lúc bằng hai tay, hoặc tựa lưng vào kết cấu kim loại đã nối đất, thì đôi giày không còn vai trò gì. Đây là lý do giày cách điện không bao giờ được coi là trọn bộ bảo vệ.

Đế giày ẩm hoặc dính bùn đất làm giảm mạnh khả năng cách điện thực tế. Đôi giày đạt cấp cao đến mấy mà vừa lội qua vũng nước thì cũng không còn ở trạng thái mà phòng thử nghiệm đã đo.

Hỏi Gì Nhà Cung Cấp Trước Khi Đặt Hàng

Phần lớn rủi ro mua sai nằm ở khâu hỏi chứ không nằm ở khâu kiểm hàng. Khi câu hỏi đủ cụ thể, hàng không rõ nguồn gốc thường tự rút lui ngay từ vòng chào giá. Dưới đây là những câu nên đưa vào phiếu yêu cầu báo giá, và nên yêu cầu trả lời bằng văn bản.

• Sản phẩm chế tạo theo tiêu chuẩn nào: ghi rõ số hiệu tiêu chuẩn vào đơn hàng, không dừng ở lời nói miệng hay dòng chữ đạt chuẩn quốc tế.
• Thuộc cấp nào: nếu theo hệ châu Âu thì câu trả lời chỉ có thể là class 00 hoặc class 0. Nghe người bán đáp bằng một cấp cao hơn, hay bằng một con số kV trần trụi, là dấu hiệu họ đang đọc lại tờ rơi chứ không tra tài liệu kỹ thuật.
• Có báo cáo thử nghiệm của lô hàng hay chỉ có của mẫu điển hình: hai loại giấy này khác nhau về giá trị và nên hỏi rõ ngay từ đầu.
• Ai thử lại định kỳ và thử ở đâu: đây là chi phí vận hành thường bị bỏ sót khi so sánh báo giá giữa các nhà cung cấp.
• Hạn sử dụng tính từ mốc nào: từ ngày sản xuất hay từ ngày đưa vào dùng, và mốc đó được ghi ở chỗ nào trên sản phẩm.
• Có tài liệu hướng dẫn tiếng Việt kèm theo không: cần cho việc đào tạo người dùng, không phải thủ tục cho có.

Toàn bộ tài liệu đi kèm nên lưu chung một chỗ với sổ theo dõi từng đôi. Khi xảy ra sự cố, đây là tập hồ sơ đầu tiên mà đoàn kiểm tra hỏi tới, và việc không tìm ra nó thường gây phiền phức hơn cả bản thân sự cố.

Khi nhận hàng, kiểm ngay ba việc trước khi ký: cấp ghi trên sản phẩm có khớp đơn hàng không, nhãn còn rõ nét không, và có đôi nào bị ép bẹp trong thùng suốt quá trình vận chuyển không. Cao su bị gấp nếp lâu ngày có thể hình thành vết rạn ngầm mà nhìn bên ngoài chưa thấy.

Mua đúng mới là nửa phần việc. Người trực tiếp mang phải biết đôi mình đang dùng thuộc cấp nào, dùng cho loại công việc nào và khi nào thì phải bỏ. Dán bảng tra cấp ngay tại kho vật tư và trong phòng thay đồ là cách rẻ nhất để thông tin đó không nằm chết trong tập hồ sơ.

Kiểm Tra Định Kỳ Và Thời Hạn Loại Bỏ

Phương tiện cách điện là nhóm phải thử lại định kỳ, không phải mua một lần rồi dùng đến khi rách. Doanh nghiệp cần lập sổ theo dõi cho từng đôi, ghi ngày đưa vào sử dụng, ngày thử gần nhất và kết quả.

Kiểm tra bằng mắt trước mỗi lần sử dụng là việc của chính người mang. Các dấu hiệu loại bỏ ngay:

• Đế nứt, rạn chân chim hoặc tách lớp ở phần mũi và gót.
• Có vật lạ đâm xuyên như đinh, mạt thép, dù đã rút ra.
• Thấm dầu, dung môi hoặc hoá chất, vì các chất này làm trương nở và biến đổi vật liệu đế.
• Nhãn ghi cấp đã mờ, không còn đọc được cấp điện áp.
• Đôi giày đã qua một sự cố điện, kể cả khi trông bên ngoài vẫn nguyên.

Về bảo quản, cất ở nơi khô ráo, tránh nắng và tránh nguồn ôzôn như máy hàn, động cơ điện hay đèn cực tím. Ôzôn làm cao su lão hoá từ bên trong mà bề ngoài chưa thấy gì. Không gấp, không đè vật nặng lên, và không sấy nóng để làm khô nhanh.

Việc vệ sinh nên làm bằng nước sạch và xà phòng trung tính, sau đó lau khô rồi để hong tự nhiên trong bóng râm. Tránh xăng, dầu hoả và các dung môi tẩy rửa mạnh. Chúng làm sạch nhanh thật, nhưng đồng thời hoà tan một phần chất hoá dẻo trong cao su, khiến đế giòn dần theo từng lần rửa mà mắt thường không thấy được.

Một quy ước nên đặt ra trong đơn vị: giày và ủng cách điện không dùng cho việc khác. Không mang đi lội bùn công trường, không mang khi mài hay hàn, không dùng làm giày đi mưa. Mỗi lần dùng sai mục đích là một lần rút ngắn tuổi thọ của thứ mà tính mạng người thợ đang phụ thuộc vào.

Kích cỡ cũng thuộc phần an toàn chứ không chỉ là chuyện thoải mái. Ủng quá rộng khiến chân trượt trong lòng ủng và người mang mất thăng bằng khi bước qua cáp hay bậc thang. Ủng quá chật làm gấp nếp phần cổ, và chính nếp gấp lặp lại đó là nơi vết rạn xuất hiện đầu tiên.

Tóm lại, khi mua hãy bỏ qua các con số vôn đứng trần và hỏi thẳng ba điều: sản phẩm theo tiêu chuẩn nào, cấp nào, và có báo cáo thử nghiệm kèm theo không. Ba câu đó lọc được phần lớn hàng không rõ nguồn gốc, và quan trọng hơn, giữ cho việc chọn cấp không bị lệch so với điện áp thực tế tại hiện trường.