Một bộ đồ bảo hộ mua đúng loại vẫn có thể mất gần hết tác dụng sau vài tháng, không phải vì làm việc nặng mà vì cách giặt và cách cất. Phần hư hại này diễn ra im lặng: vải trông vẫn lành, màu chỉ hơi nhạt, nhưng lớp xử lý đã trôi và sợi đã giòn. Bài viết đi qua bảy việc cụ thể, xếp theo đúng trình tự một bộ đồ trải qua sau khi hết ca, từ lúc cởi ra cho tới lúc phải loại bỏ.
Nhiệt Và Chất Tẩy Làm Hỏng Áo Nhanh Nhất
Hai thủ phạm chính là nhiệt và chất tẩy. Nhiệt đến từ nước giặt quá nóng, từ máy sấy và từ bàn là; nó làm co sợi, làm bẻ gãy cấu trúc của lớp phủ và làm chảy mềm phần sợi tổng hợp. Chất tẩy gốc clo làm đứt liên kết màu và phá lớp xử lý chống cháy hoặc chống thấm nếu bộ đồ có những tính năng đó. Cả hai đều không để lại dấu vết nhìn thấy ngay.
Chỗ này nhiều xưởng vẫn nhầm: vải cotton và vải kaki thông thường không phải vải chống cháy. Chúng bắt lửa và cháy tiếp như mọi loại vải dệt khác. Chỉ những bộ đồ được xử lý chuyên dụng hoặc dệt từ sợi chịu nhiệt mới có tính năng ấy, và chính những bộ đó mới cần cẩn trọng nhất khi giặt. Coi một bộ kaki thường là đồ chống cháy là một kiểu yên tâm sai chỗ, và nó dẫn tới việc bố trí người sai vị trí.
Với các bộ đồ có tính năng riêng, mọi chỉ dẫn chăm sóc đều nằm trên nhãn may trong cổ áo hoặc ở sườn trái, kèm cả số lần giặt tối đa đối với nhóm áo cảnh báo. Việc đầu tiên khi nhận một lô hàng mới là chụp lại chiếc nhãn đó và dán bản phóng to ở chỗ giặt, vì người giặt thường không phải người mua hàng và không biết bộ đồ có gì đặc biệt.
Xử Lý Vết Dầu Ngay Khi Kết Thúc Ca
Vết dầu mỡ và vết sơn càng để lâu càng thấm sâu vào lõi sợi, và khi đã khô cứng thì phải dùng dung môi mạnh mới đánh được. Chính dung môi mạnh đó mới là thứ phá vải, chứ không phải vết bẩn. Vì vậy việc đáng làm nhất là xử lý ngay trong ngày, khi vết còn mềm.
- Giũ mạnh bộ đồ ở ngoài trời cho rơi bớt bụi và mạt kim loại trước khi mang vào chỗ giặt.
- Thấm phần dầu thừa bằng giấy hoặc giẻ khô, thấm từ ngoài vào trong để vết không loang rộng thêm.
- Bôi một lượng nhỏ nước giặt đậm đặc lên đúng vết, để khoảng mười lăm phút.
- Vò nhẹ tại chỗ vết bằng tay hoặc bàn chải mềm, không chà bằng bàn chải cứng vì sẽ làm xù mặt vải.
- Giặt chung cả bộ ngay sau đó, không để bộ đồ ướt dồn đống qua đêm.
Những vết không nên tự xử lý gồm vết hoá chất ăn mòn, vết sơn hai thành phần và vết dầu thủy lực ở áp suất cao. Trong ba trường hợp này, bộ đồ cần được tách riêng và báo cho người phụ trách an toàn, vì chúng có thể vẫn còn hoạt tính và gây bỏng cho người giặt. Việc cố giặt sạch một bộ đồ dính hoá chất thường tốn kém hơn việc thay bộ mới.
Nhiệt Độ Nước Và Loại Bột Giặt Nên Dùng
Quy tắc chung cho đồ bảo hộ là giặt ở nhiệt độ thấp nhất mà vẫn sạch. Nước ấm vừa đủ giúp dầu tan tốt hơn nước lạnh, nhưng nước quá nóng làm co vải pha và làm bạc màu nhanh. Với hầu hết bộ đồ kaki và vải pha thông dụng, nước ấm tay là đủ. Chỉ tăng nhiệt khi nhãn cho phép và khi có yêu cầu vệ sinh riêng.
Nguyên tắc giặt ở nhiệt độ thấp nhất mà vẫn sạch có một hệ quả đo được: mỗi lần vượt ngưỡng ghi trên nhãn, bộ đồ co thêm một ít và không nở lại. Mức co đó được đo theo ISO 5077 về độ thay đổi kích thước của vật liệu dệt sau khi giặt và sấy: mẫu vải được đánh dấu ba đoạn chuẩn, đo lại sau chu trình rồi tính phần trăm chênh lệch riêng cho chiều dài và chiều ngang. Với đồ bảo hộ, con số này đáng để ý hơn người ta tưởng, vì thân áo co 3% là mất khoảng hai centimet, đủ để vạt áo bật ra khỏi cạp quần lúc người thợ cúi xuống. Khi nhận lô mới, nên hỏi nhà cung cấp mức co rút sau năm chu trình giặt và dán con số đó cạnh bản phóng to của nhãn chăm sóc ở chỗ giặt.
Về chất giặt, nên dùng loại trung tính, không chứa clo và không chứa chất làm trắng quang học. Chất làm trắng quang học bám lại trên bề mặt sợi và làm sai lệch màu huỳnh quang của áo cảnh báo, khiến chiếc áo không còn đúng màu nền mà tiêu chuẩn yêu cầu. Đây là lý do nhóm áo phản quang luôn có hướng dẫn giặt riêng và không nên giặt chung với đồ bẩn dầu nặng.
Tải trọng máy cũng ảnh hưởng: nhét đầy lồng giặt làm giảm ma sát cơ học cần thiết, nên bụi và dầu không ra hết, đồng thời các bộ đồ cọ xát vào nhau mạnh hơn và nhanh xù hơn. Giặt hai mẻ vừa tải cho kết quả tốt hơn một mẻ ép chật, và tính ra không tốn thêm bao nhiêu nước.
Nước Xả Vải Là Kẻ Phá Hoại Thầm Lặng
Nước xả làm mềm vải bằng cách để lại một màng mỏng bám quanh từng sợi. Màng đó mang lại cảm giác dễ chịu trên áo mặc hàng ngày, nhưng trên đồ bảo hộ nó gây ba vấn đề cùng lúc: làm giảm khả năng thấm hút mồ hôi của vải, làm giảm hiệu lực của lớp xử lý chống cháy nếu có, và tích tụ thành lớp cặn giữ lại bụi mịn.
Hậu quả thấy rõ nhất là ở nhóm làm việc trong môi trường nóng. Bộ đồ đã qua nhiều lần xả không còn kéo mồ hôi ra mặt ngoài để bay hơi, nên người mặc thấy bí hơn hẳn dù vẫn là loại vải cũ. Người ta thường đổ lỗi cho nhà cung cấp đã đổi vải, trong khi nguyên nhân nằm ở chỗ giặt. Với nhóm quần áo chịu nhiệt, việc dùng nước xả còn nghiêm trọng hơn vì nó để lại thành phần có thể bắt lửa trên bề mặt.
Nếu bộ đồ cứng và thô sau khi giặt, cách xử lý đúng không phải thêm nước xả mà là xả sạch hơn. Cặn bột giặt còn đọng lại chính là thứ làm vải thô ráp. Thêm một chu trình xả nước sạch giải quyết được vấn đề mà không phải đánh đổi gì.
Phơi Trong Bóng Râm Giữ Được Sợi Vải
Tia cực tím làm đứt mạch phân tử của sợi và phá thuốc nhuộm. Một bộ đồ phơi trực tiếp dưới nắng trưa mỗi ngày sẽ bạc màu và giòn sợi nhanh hơn hẳn so với bộ phơi nơi có gió và bóng râm, dù cùng số lần giặt. Với áo có dải phản quang, nắng gắt còn làm lớp hạt thủy tinh trên dải bạc bị lão hoá sớm, và khả năng hắt sáng giảm dần mà mắt thường không nhận ra.
Cách phơi cũng ảnh hưởng tới dáng. Treo áo bằng móc có vai rộng thay vì vắt ngang dây giúp phần vai không bị gấp nếp vĩnh viễn. Lộn trái bộ đồ khi phơi giữ được màu mặt ngoài và bảo vệ các chi tiết in hoặc thêu. Quần nên treo từ cạp xuống để trọng lượng nước kéo thẳng ống, khi khô sẽ ít nhăn và giảm hẳn nhu cầu là ủi.
Tuyệt đối không cất bộ đồ khi còn ẩm. Ẩm cộng với dầu và mồ hôi còn sót là điều kiện cho nấm mốc, và mùi mốc một khi đã ngấm vào sợi thì rất khó đuổi. Đây cũng là nguyên nhân phổ biến của các ca viêm da ở vùng nách và lưng mà không ai truy được nguồn.
Treo Hay Gấp, Và Cất Ở Đâu Trong Xưởng
Nguyên tắc đơn giản: bộ nào có dải phản quang, có lớp tráng hoặc có chi tiết ép nhiệt thì treo, bộ vải trơn thông thường thì gấp được. Lý do là nếp gấp đè lên dải bạc hoặc lên lớp tráng sẽ tạo đường rạn cố định, và đường rạn đó không bao giờ phục hồi. Sau vài tháng, dải bạc bắt đầu bong theo đúng đường đó.
Về chỗ cất, tủ để đồ nên thoáng và không áp vào tường ẩm. Không để chung ngăn với giẻ lau dính dầu, không để gần bình hoá chất và không để sát nguồn nhiệt. Với các đơn vị có tủ đôi, nên dùng đúng công năng thiết kế của nó: một ngăn cho quần áo cá nhân, một ngăn cho đồ làm việc, và không dùng chung móc.
Phần sổ sách đi kèm cũng thuộc về việc bảo quản: biết bộ nào cấp cho ai, cấp từ bao giờ và đã qua bao nhiêu lần giặt. Cách dựng bộ hồ sơ và nhịp theo dõi được trình bày riêng ở bài quản lý trang bị bảo hộ và sổ cấp phát. Không có phần đó thì không ai biết bộ đồ đang ở năm thứ nhất hay năm thứ ba.
Vá Chỗ Rách Và Mốc Phải Ngừng Vá
Một đường chỉ bị tuột ở nách hoặc đũng quần nên được may lại ngay, vì đó là nơi chịu lực nhiều nhất và vết tuột sẽ lan rất nhanh. Nguyên tắc khi vá là dùng chỉ và vải cùng loại với thân áo. Vá một mảnh vải thường lên bộ đồ có tính năng chịu nhiệt hoặc chống hoá chất là tự tạo ra một ô cửa hở ngay đúng chỗ đã từng bị tấn công.
- Vải mỏng đi rõ ở khuỷu tay, đầu gối hoặc mông, sờ thấy gần như trong suốt khi soi ra ánh sáng.
- Vết cháy xém hoặc vết thủng do xỉ hàn, dù nhỏ, trên bộ đồ dùng ở khu vực có nhiệt.
- Dải phản quang bong mép, nứt ngang hoặc đã xứt thành nhiều đoạn rời.
- Khóa kéo hỏng răng hoặc khuy bấm không còn giữ, khiến vạt áo bật ra lúc cúi người.
- Bộ đồ đã vượt số lần giặt tối đa ghi trên nhãn, áp dụng cho nhóm áo cảnh báo và đồ có lớp xử lý.
- Vết bẩn hoá chất không giặt sạch được sau hai lần xử lý.
Cách làm gọn nhất cho một tổ là gắn việc kiểm đồ vào một nhịp có sẵn, ví dụ buổi họp đầu tháng. Mỗi người tự soát bộ đồ của mình theo sáu dấu hiệu trên, ai cần đổi thì giơ tay. Cách này mất khoảng mười phút và tránh được tình huống phổ biến nhất: người thợ biết bộ đồ đã hỏng nhưng ngại đề xuất, và cứ mặc tiếp cho tới khi có chuyện.
Bảo Quản Áo Bảo Hộ Thành Thói Quen Của Cả Tổ
Bảy việc vừa nêu đều đơn giản, nhưng chúng chỉ duy trì được khi được gắn vào một điểm cố định trong ngày làm việc. Giũ bụi thì gắn vào lúc ra khỏi khu vực sản xuất. Xử lý vết dầu thì gắn vào lúc thay đồ. Kiểm tình trạng thì gắn vào buổi họp đầu tháng. Khi đã có điểm neo, không ai cần nhắc ai nữa.
Về phía người mua hàng, một việc nên làm ngay từ lúc đặt lô mới là hỏi nhà cung cấp về số lần giặt dự kiến và về phụ kiện thay thế. Một lô áo bảo hộ có sẵn khóa kéo và khuy bấm thay thế sẽ sống lâu hơn nhiều so với lô phải bỏ cả chiếc chỉ vì hỏng một chi tiết nhỏ. Khoản này thường không được đưa vào báo giá nếu không ai hỏi tới.
Cuối cùng, cần nhớ rằng bảo quản tốt không biến một bộ đồ thường thành bộ đồ chuyên dụng. Nó chỉ giữ cho bộ đồ đúng với những gì nó vốn có trong suốt vòng đời được công bố. Nếu vị trí làm việc đòi hỏi tính năng mà bộ đồ hiện tại không có, không có cách giặt hay cách cất nào bù được phần thiếu đó.
Với các đơn vị có số lượng lớn, câu hỏi thường gặp là nên để người lao động tự giặt hay tổ chức giặt tập trung. Không có câu trả lời chung, nhưng có một tiêu chí phân định khá rõ: nếu bộ đồ dính chất mà người ta không muốn mang về nhà thì phải giặt tập trung, còn nếu chỉ bẩn bụi và mồ hôi thì để người lao động tự giặt sẽ gọn hơn và ít tốn kém hơn. Nhóm phải giặt tập trung gồm đồ dính hoá chất, dính dầu nặng, đồ của khu vực có bụi kim loại và đồ của khu vực xử lý chất thải.
Khi chọn giặt tập trung, có ba việc phải chốt ngay từ đầu. Thứ nhất là số bộ cấp cho mỗi người, tối thiểu phải là hai để có bộ luân phiên trong lúc bộ kia đang ở xưởng giặt. Thứ hai là chu kỳ thu và trả, vì chu kỳ dài quá thì người lao động sẽ tự giặt riêng và toàn bộ mục đích kiểm soát mất đi. Thứ ba là cách đánh dấu từng bộ theo tên người, bằng nhãn may chứ không bằng bút dạ, để bộ đồ quay về đúng chủ và đúng cỡ.
Có một trường hợp cần tách hẳn ra: đồ dính chất mà bên giặt không được phép nhận. Trước khi ký hợp đồng với đơn vị giặt bên ngoài, hãy hỏi rõ họ nhận xử lý nhóm nào và từ chối nhóm nào, rồi đối chiếu với danh sách hoá chất đang dùng trong nhà máy. Nếu bỏ qua bước này, tình huống thường thấy là một mẻ đồ bị trả về sau vài ngày, người lao động không có đồ thay, và cuối cùng ai đó quyết định cứ mặc lại bộ chưa giặt.
Về chi phí, phép so nên tính theo bộ theo tháng chứ không theo lần giặt. Cách tính này đưa được vào cùng một bảng cả tiền giặt, tiền vận chuyển, số bộ dự phòng phải mua thêm, và phần hao mòn do giặt công nghiệp làm bộ đồ xuống nhanh hơn giặt tay. Khi đủ bốn khoản, con số cuối cùng thường khác xa cảm giác ban đầu, và quyết định trở nên dễ bảo vệ trước ban lãnh đạo.
Là chuyên viên phát triển sản phẩm và kiểm định thiết bị bảo hộ lao động, tôi am hiểu sâu về các dòng sản phẩm như mũ bảo hộ, kính chống bụi, găng tay cách điện, giày chống trượt, mặt nạ phòng độc… Tôi thường xuyên cập nhật các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế (CE, ANSI, TCVN…) để đưa ra giải pháp bảo hộ tối ưu, đồng thời kiểm tra chất lượng sản phẩm đầu ra trước khi cung cấp ra thị trường.
