Khi ai đó hỏi giày bảo hộ có ưu điểm gì, câu trả lời hữu ích không phải một danh sách tính từ, mà là danh sách những thương tích cụ thể đôi giày chặn được và những thương tích nó không chặn được. Biết cả hai vế mới chọn đúng đôi cho đúng đầu việc.

Bài viết này đi theo hướng đó: từng bộ phận của đôi giày gánh việc gì, ranh giới ở đâu, và những điều kiện nào khiến mọi ưu điểm trên giấy biến mất ngoài xưởng.

Giày Bảo Hộ Ngăn Được Những Thương Tích Nào

Mỗi chi tiết trên đôi giày sinh ra để chặn một kiểu tai nạn riêng. Khi đọc bản chào hàng, cách tỉnh táo nhất là gắn từng chi tiết với tình huống thật đã xảy ra trong xưởng của mình.

Mũi cứng ở đầu giày chịu vật rơi thẳng xuống và chịu lực ép ngang, ví dụ bánh xe nâng tay cán qua mũi chân.
Lớp chống đâm xuyên trải dưới lòng bàn chân chặn đinh, mảnh thép và dăm sắt đâm ngược từ nền lên.
Thân giày kín chặn bụi nóng, xỉ hàn văng và hoá chất bắn vào mu bàn chân, chỗ mỏng nhất của cả bàn chân.
Cổ giày cao ôm mắt cá giảm nguy cơ lật cổ chân khi đi trên mặt đất gồ ghề hoặc leo giàn giáo.
Đế ngoài có hoa văn cắt rãnh giữ ma sát trên nền trơn, và cách nhiệt phần nào với nền nóng.

Trong số này, lớp chống đâm xuyên là chi tiết bị bỏ qua nhiều nhất và lại cứu được nhiều ca nhất ở công trường xây dựng. Người mua thường chỉ hỏi mũi giày có cứng không, trong khi đinh đâm từ dưới lên mới là tai nạn thường gặp hơn ở nơi có ván gỗ cũ và phế liệu.

Giày kín còn giữ cho bàn chân không bị cắt khi người lao động đi qua khu vực có mảnh thủy tinh, ba via kim loại sau gia công hoặc mảnh gốm vỡ. Đây là loại thương tích nhỏ nhưng phổ biến, làm mất ngày công nhiều hơn các vụ nặng.

Đế Chống Trượt Chỉ Ăn Trên Đúng Loại Sàn

Không có đế nào chống trượt trên mọi mặt sàn. Một đế bám rất tốt trên nền bê tông ướt có thể trượt như bôi mỡ trên nền gạch men dính dầu. Đây là lý do hai nhà máy cùng mua một mẫu giày mà một bên khen, một bên kêu trượt.

Hai yếu tố quyết định là vật liệu đế và hình dạng hoa văn. Đế cao su nổi trội ở nơi có dầu mỡ và nhiệt, đổi lại nặng hơn. Đế nhựa đúc nhẹ và êm chân, hợp nơi khô ráo sạch sẽ. Hoa văn có rãnh sâu và hở ra mép đế sẽ thoát nước tốt; hoa văn kín tạo hiệu ứng hút chân không trên nền ướt và làm mất bám.

Cách thử đơn giản mà tốn ít công: xin nhà cung cấp vài đôi mẫu, cho ba người đi thử đúng tại khu vực hay trượt nhất trong nhà máy, vào đúng thời điểm sàn bẩn nhất trong ca. Kết quả nửa giờ thử ở hiện trường đáng tin hơn mọi dòng quảng cáo về độ bám.

Đế cũng mòn theo thời gian, và đó là kiểu hỏng không lộ ra bên ngoài. Khi rãnh hoa văn đã mòn gần phẳng, đôi giày vẫn còn đẹp nhưng khả năng bám đã về gần bằng giày vải thường. Trong xưởng có sàn trơn, độ sâu rãnh nên được đưa vào bài kiểm tra định kỳ cùng với việc xem mũi giày có bị bóp méo hay không.

Ba Hiểu Nhầm Quanh Giày Chống Tĩnh Điện Và Giày Cách Điện

Hai nhóm giày này làm hai việc ngược chiều nhau. Giày chống tĩnh điện là một mắt xích trong hệ thống theo IEC 61340-5-1 về kiểm soát phóng tĩnh điện: nó dẫn điện tích trên người xuống sàn dẫn để tiêu tán, và tiêu chuẩn này đặt giới hạn điện áp trên vật dẫn cô lập ở mức dưới 35 V. Giày cách điện làm điều ngược lại — chặn dòng, không nối đất — còn con số kV in trên nó là điện áp thử nghiệm chứ không phải mức điện áp được phép đứng gần. Cấp nhầm giày ESD cho thợ điện, hoặc cấp giày cách điện vào phòng lắp ráp linh kiện, là sai chức năng chứ không phải sai kích cỡ.

Đây là chỗ sai nhiều nhất khi mua giày cho nhà máy, và sai ở đây dẫn thẳng tới tai nạn điện. Hai loại giày này có mục đích ngược nhau hoàn toàn, dù tên tiếng Việt nghe khá giống.

Hiểu nhầm thứ nhất là coi giày chống tĩnh điện như giày bảo vệ khỏi điện giật. Hoàn toàn ngược lại. Giày chống tĩnh điện được thiết kế để dẫn điện tích tĩnh tích trên người xuống sàn một cách từ từ, tránh phóng tia lửa làm hỏng linh kiện điện tử hoặc bắt cháy hơi dung môi. Điện trở của nó nằm ở mức trung gian, đủ thấp để dẫn điện tích nhưng không hề đủ cao để chặn dòng điện lưới.

Giày cách điện làm việc ngược hẳn: điện trở rất cao để chặn dòng điện đi qua người xuống đất. Đôi giày này dành cho thợ điện, đi kèm hồ sơ thử nghiệm riêng và có hạn kiểm định phải lặp lại, chứ không phải mua về là dùng mãi. Nó tuyệt nhiên không được dùng thay cho giày chống tĩnh điện trong phòng linh kiện, vì nó giữ điện tích lại trên người đúng lúc cần xả đi.

Hiểu nhầm thứ hai là nhìn mã phân cấp trên lưỡi gà rồi suy ra giày cách điện. Các cấp bảo vệ thông dụng theo bộ tiêu chuẩn EN ISO 20345 đã bao gồm sẵn yêu cầu chống tĩnh điện trong đó. Nghĩa là một đôi giày mang các cấp này về bản chất là giày chống tĩnh điện, và vì vậy nó không bao giờ đồng thời là giày cách điện. Người bán nào giới thiệu một đôi vừa đạt cấp chống đâm xuyên vừa cách điện là đang nói sai.

Hiểu nhầm thứ ba là tin rằng cứ đi giày chống tĩnh điện là xong việc. Đôi giày chỉ là một mắt xích; điện tích phải có đường đi tiếp xuống đất. Đi trên sàn phủ lớp cách điện, hoặc đi trên thảm cao su dày, hoặc đi thoát với tất len dày chèn giữa da chân và lót giày, chuỗi dẫn bị đứt và đôi giày mất tác dụng. Khu vực yêu cầu kiểm soát tĩnh điện thường phải đo định kỳ cả cụm giày, tất và sàn, chứ không chỉ mua đúng đôi giày. Nhóm giày dùng trong phòng sạch được xếp riêng cũng vì lý do này.

Ưu Điểm Biến Mất Khi Đôi Giày Không Vừa Chân

Một đôi giày đủ mọi tính năng nhưng rộng hơn chân một cỡ sẽ trượt gót khi đi, làm người mang đi kéo lê và dễ vấp. Chật hơn một cỡ thì đầu ngón chạm vào mặt trong của mũi cứng, đi nửa ca là đau buốt và người lao động sẽ tự đổi sang dép lúc không ai nhìn. Cả hai trường hợp đều xoá sạch ưu điểm ghi trên bảng thông số.

Riêng với giày có mũi cứng, chuyện chọn cỡ khó hơn giày thường vì phần mũi không giãn theo thời gian. Giày vải đi lâu sẽ nới ra, còn mũi cứng thì giữ nguyên kích thước suốt đời đôi giày. Vì vậy không áp dụng được thói quen mua chật một chút rồi đi cho giãn.

Khi tổ chức thử cho cả xưởng, nên thử vào cuối buổi chiều vì bàn chân nở ra sau một ngày đứng, và phải thử với đúng đôi tất sẽ dùng ở nơi làm việc. Người có bàn chân bản rộng thường phải lên một cỡ so với số quen dùng, và danh sách cỡ cần được chốt trước khi đặt hàng thay vì chia đều theo bảng cỡ tổng quát.

Doanh nghiệp nên giữ sẵn một vài đôi ở các cỡ đầu và cỡ cuối bảng để đổi cho người nhận không vừa. Khoản dự phòng nhỏ này rẻ hơn nhiều so với việc có cả nhóm công nhân bỏ giày trong tủ và đi dép ra xưởng. Khi cần so nhiều kiểu cổ giày và kiểu buộc dây, có thể xem qua các dòng giày bảo hộ đang bán để khoảnh vùng trước khi lấy mẫu.

Đôi Giày Mất Khả Năng Bảo Vệ Từ Lâu Trước Khi Rách

Giày bảo hộ thường bị thay khi đã hả, bục hoặc đứt chỉ. Nhưng phần lớn đôi giày mất khả năng bảo vệ từ trước đó khá lâu, và các dấu hiệu đều nhìn thấy được nếu biết tìm.

Mũi giày đã từng hứng vật nặng rơi trúng, dù nhìn ngoài không móp. Mũi cứng hấp thụ lực bằng biến dạng và không dùng lại được.
Đế tách khỏi thân ở mũi hoặc gót, dù chỉ hở một đoạn ngắn. Nước và dầu vào được thì vật nhọn cũng vào được.
Rãnh hoa văn mòn gần phẳng ở vùng ức bàn chân, nơi chịu lực nhiều nhất.
Thân giày ngấm hoá chất, sờ thấy nhớt hoặc cứng giòn bất thường so với đôi cùng lô.
Lót trong xẹp hẳn, gót lún xuống một bên làm dáng đi lệch.

Giày đi trong môi trường ẩm còn có thêm một kiểu hỏng âm thầm: lớp kết dính giữa đế và thân xuống cấp dần dù đôi giày nằm trong tủ không ai đi. Vì vậy, mua dự trữ quá nhiều để dùng dần trong nhiều năm không phải cách tiết kiệm. Nhập theo nhu cầu từng đợt và quay vòng hàng cũ trước là cách quản kho hợp lý hơn.

Khi giày dính dầu mỡ, không rửa bằng xăng hoặc dung môi mạnh. Những chất này phá lớp keo và làm chính đế giày rạn. Lau bằng giẻ ẩm với xà phòng loãng rồi để khô tự nhiên nơi thoáng, tránh hơ trực tiếp trên lửa hoặc sấy gần lò sưởi.

Giày Cho Lao Động Nữ Và Cho Người Đứng Suốt Ca

Ở các nhà máy có tỷ lệ lao động nữ cao, bảng cỡ giày thường bắt đầu từ số quá lớn. Người mang cỡ nhỏ buộc phải đi đôi rộng, nhét thêm lót hoặc đi hai lớp tất cho chặt. Cách chữa cháy đó làm bàn chân trượt trong giày và khiến phần mũi cứng nằm sai vị trí so với đầu ngón, tức là chi tiết đắt tiền nhất của đôi giày lại không nằm đúng chỗ cần bảo vệ.

Điểm khác biệt không chỉ nằm ở chiều dài bàn chân. Bàn chân nữ thường hẹp hơn ở phần gót so với phần ức chân, nên một đôi vừa chiều dài vẫn có thể tuột gót khi bước. Nhiều hãng có dòng làm theo phom riêng thay vì chỉ thu nhỏ phom nam; khi mời chào hàng nên hỏi thẳng câu này thay vì chỉ hỏi có cỡ nhỏ hay không.

Với người phải đứng gần như cả ca ở dây chuyền, vấn đề chuyển sang chuyện khác: mỏi gan bàn chân và đau gót vào cuối ngày. Ở nhóm này, độ đàn hồi của đế giữa và chất lượng lót trong quan trọng ngang với các tính năng bảo vệ. Đế quá cứng truyền hết chấn động lên gót, còn đế quá mềm lại làm mỏi cơ vì bàn chân phải liên tục giữ thăng bằng.

Hai biện pháp rẻ tiền cải thiện rõ tình hình. Thứ nhất là trải thảm chống mỏi ở các vị trí đứng cố định, thứ hai là cấp hai đôi cho mỗi người và đi luân phiên để giày kịp khô hẳn giữa hai ca. Giày còn ẩm vừa nhanh hỏng vừa gây nấm da chân, và đó là lý do phổ biến khiến người lao động tự ý bỏ giày ra.

Cuối cùng, khi khảo sát để đặt hàng, nên hỏi riêng nhóm nữ và nhóm đứng cố định thay vì gộp vào bảng khảo sát chung. Hai nhóm này gần như luôn có nhu cầu lệch so với phần còn lại, và bỏ sót họ là cách nhanh nhất để một lô giày mới nằm im trong tủ đồ.

Khi Nào Nên Chọn Ủng Thay Cho Giày Bảo Hộ

Có những khu vực mà mọi ưu điểm của đôi giày đều vô nghĩa vì nước tràn qua cổ. Trong xuướng chế biến thủy sản, khu rửa thiết bị, trạm xử lý nước hay ruộng nuôi, lựa chọn đúng là ủng chứ không phải giày cổ cao. Giày ngấm nước cả ca sẽ sinh nấm da chân và hỏng rất nhanh.

Ranh giới thực dụng là hỏi nước hoặc hoá chất đứng ở mức nào trên mặt sàn. Đọng thành vũng nông, chỉ ướt đế thì giày chống thấm đủ dùng. Ngập qua mắt cá hoặc có vòi xịt rửa thường xuyên thì phải chuyển sang ủng bảo hộ cổ cao, và khi đó cần tính thêm chuyện lót trong và tất thấm hút.

Nhóm thứ ba nằm giữa hai loại trên: khu vực chỉ dính dầu mỡ chứ không ngập nước, như xưởng cơ khí, gara và khu bảo dưỡng máy. Ở đây điều cần là khả năng bám trên sàn dính dầu và vật liệu đế không bị dầu làm trương nở. Các mẫu thuộc nhóm giày chịu dầu mỡ được tách riêng chính vì đặc điểm này.

Cuối cùng, một nhà máy hiếm khi chỉ cần một loại. Cách làm gọn là chia bản đồ nhà máy thành vài vùng theo điều kiện sàn và loại rủi ro, rồi gán cho mỗi vùng một loại giày. Cách này dễ giải thích cho người lao động hơn là danh sách mã hàng, và cũng dễ kiểm tra khi đi rà hiện trường.