Kính Hàn Sự Lựa Chọn Cao Cấp Bảo Vệ Mắt Tối Ưu

Một mối hàn hồ quang phát ra cùng lúc ba thứ: ánh sáng nhìn thấy cực mạnh, tia cực tím và tia hồng ngoại. Kính hàn là tấm lọc đặt giữa mắt thợ và vũng hàn, hạ cường độ bức xạ xuống mức mắt chịu được mà vẫn nhìn rõ đường hàn. Bài này đi vào nhóm kính lọc cố định — loại chỉ có một số độ tối duy nhất, không tự đổi màu — và cách chọn số độ tối theo cường độ dòng hàn thực tế thay vì chọn theo cảm giác.

Bức Xạ Hồ Quang Và Tổn Thương Giác Mạc

Hồ quang phát ra ba dải bức xạ cùng một lúc. Dải cực tím gây viêm giác mạc, thợ hàn quen gọi là cháy mắt hoặc đau mắt hàn, và thường chỉ biểu hiện sau vài giờ khi ca làm đã kết thúc. Dải nhìn thấy quá chói gây loá tạm thời. Dải hồng ngoại truyền nhiệt vào thuỷ tinh thể. Một tấm lọc đúng số phải cản được cả ba, không chỉ đơn thuần làm tối hình ảnh.

Đây là chỗ dễ nhầm nhất. Kính râm sẫm màu, tấm mica hun khói hay phim chụp ảnh đã phơi sáng đều làm tối hình ảnh, nhưng không cản cực tím và hồng ngoại theo mức mà tiêu chuẩn yêu cầu. Đeo những thứ đó khi hàn còn tệ hơn không đeo gì, vì đồng tử giãn ra trong bóng tối và để nhiều bức xạ lọt vào võng mạc hơn.

Tấm lọc hàn chế tạo theo EN 169 giữ mức cản cực tím và hồng ngoại cố định, tương ứng với cấp che sáng in trên kính. Người mua không cần tự đo. Việc cần làm chỉ là chọn đúng số và kiểm tra dãy ký hiệu trên mép kính còn đọc được.

Bảng Tra Số Độ Tối Theo Cường Độ Dòng Hàn

Số độ tối, còn gọi là cấp che sáng, chọn theo phương pháp hàn và cường độ dòng điện. Bảng dưới đây lấy theo phụ lục kèm quy định OSHA 1910.133 về bảo vệ mắt và mặt. Cột cuối là số tối thiểu, không phải số khuyến nghị.

Phương pháp hàn	Cường độ dòng hàn	Số độ tối tối thiểu
Hàn que (hồ quang tay, SMAW)	Dưới 60 A	7
Hàn que (hồ quang tay, SMAW)	60 – 160 A	8
Hàn que (hồ quang tay, SMAW)	160 – 250 A	10
Hàn que (hồ quang tay, SMAW)	250 – 550 A	11
Hàn MIG và hàn dây lõi thuốc	Dưới 60 A	7
Hàn MIG và hàn dây lõi thuốc	60 – 500 A	10
Hàn TIG	Dưới 150 A	8
Hàn TIG	150 – 500 A	10

Cách dùng bảng theo đúng hướng dẫn đi kèm bản gốc: bắt đầu bằng một số tối hơn mức cần, tối tới mức chưa nhìn rõ vũng hàn, rồi lùi dần sang số sáng hơn cho đến khi quan sát được đường hàn. Nhưng không bao giờ xuống dưới số tối thiểu trong bảng.

Chỗ hay sai nhất nằm ở dải 60 đến 160 ampe. Cùng dải dòng ấy, hàn que chỉ cần số 8, nhưng hàn MIG và hàn dây lõi thuốc đã phải lên số 10, vì hồ quang của hai phương pháp này hở hơn và bức xạ tới mắt lớn hơn. Người quen hàn que rồi chuyển sang hàn MIG mà vẫn giữ nguyên tấm lọc cũ là đang thiếu hai cấp che sáng mà không biết. Ở các dải dòng khác, thứ tự có thể đảo lại, nên phải tra đúng dòng của ca đó thay vì nhớ một quy tắc chung.

Với hàn hơi và cắt hơi, dải số dùng thấp hơn nhiều so với hàn hồ quang vì không có bức xạ hồ quang. Ngược lại, cắt plasma dòng lớn nằm ở đầu trên của thang. Nếu xưởng chạy nhiều phương pháp, cách quản lý gọn là dán bảng tra ngay tại vị trí hàn thay vì để thợ tự nhớ.

Dãy Ký Hiệu EN 169 Nói Lên Điều Gì

Trên mép tấm lọc hàn luôn có một dãy ký tự ngắn. Đó không phải mã sản phẩm mà là thông tin kỹ thuật bắt buộc, đọc được theo thứ tự cố định.

• Cấp che sáng: EN 169 dùng thang số từ 1,2 đến 16 cho kính lọc hàn. Số càng lớn thì kính càng tối và mức cản bức xạ càng cao.
• Mã nhận dạng nhà sản xuất: một hoặc vài chữ cái đứng ngay sau cấp che sáng.
• Cấp quang học: ghi bằng số 1, 2 hoặc 3. Cấp 1 cho chất lượng nhìn tốt nhất và là mức nên dùng khi thợ đeo liên tục cả ca. Cấp 3 chỉ hợp với công việc ngắt quãng.
• Ký hiệu độ bền cơ học theo EN 166: chữ S là độ bền tăng cường; F là chịu va đập năng lượng thấp, thử bằng bi thép đường kính 6 mm bắn ở 45 m/s; B là mức trung bình ở 120 m/s; A là mức cao ở 190 m/s.

Nếu dãy ký hiệu đã mờ hết hoặc tấm kính vốn không hề có ký hiệu nào, không còn cách nào biết nó cản được bao nhiêu bức xạ. Loại đó phải loại bỏ, kể cả khi nhìn bằng mắt thường vẫn thấy còn nguyên vẹn.

Kính Hàn Lọc Cố Định So Với Tấm Lọc Tự Đổi Màu

Hai nhóm này giải quyết cùng một việc nhưng phù hợp với hai kiểu thao tác khác nhau, không có nhóm nào thay thế hoàn toàn nhóm kia.

• Kính lọc cố định: chỉ một số độ tối duy nhất, không dùng pin, không có mạch điện tử để hỏng, chi phí thay thế thấp. Đổi lại, mỗi lần gá phôi hoặc kiểm tra mối hàn thợ phải lật mặt nạ lên, và nếu làm ở nhiều mức dòng khác nhau thì phải mang theo vài tấm.
• Tấm lọc tự đổi màu: chế tạo theo EN 379, ở trạng thái chờ vẫn sáng đủ để nhìn phôi, tự tối lại khi cảm biến bắt được hồ quang, dải tối điều chỉnh được trong một khoảng. Đổi lại, sản phẩm phụ thuộc nguồn pin và cảm biến, giá cao hơn và cần kiểm tra trước mỗi ca.

Cách chọn thực tế dựa vào nhịp công việc. Thợ hàn định vị nhiều mối ngắn, gá đi gá lại liên tục thì tấm lọc tự đổi màu tiết kiệm được rất nhiều thao tác lật mặt nạ. Thợ hàn đường dài ở một mức dòng cố định, làm trong môi trường nhiều bụi bẩn hoặc ngoài trời nắng gắt thì kính lọc cố định vẫn là lựa chọn bền và ít phiền phức hơn.

Đây là điểm kỹ thuật hay bị hiểu ngược: tấm lọc tự đổi màu đạt chuẩn vẫn cản cực tím và hồng ngoại ngay cả khi đang ở trạng thái sáng. Lớp cản này là lớp phủ cố định, không phụ thuộc vào việc tinh thể lỏng có kịp tối hay không. Nhưng điều đó không có nghĩa là mọi tấm lọc trên thị trường đều đạt chuẩn, nên vẫn phải xem ký hiệu.

Kính Trắng Lót Ngoài Và Chu Kỳ Thay

Trước tấm lọc luôn phải có một tấm kính trắng bằng polycarbonate. Đây là chi tiết rẻ nhất trong cả bộ nhưng lại quyết định tuổi thọ của phần đắt nhất. Tấm kính trắng nhận toàn bộ xỉ bắn và hạt kim loại nóng, giữ cho tấm lọc phía trong không bị rỗ mặt.

Dấu hiệu phải thay rất dễ nhận: bề mặt xuất hiện các điểm rỗ li ti làm tán xạ ánh sáng và khiến vũng hàn trông mờ đục, hoặc có vết nứt dù chỉ là đường tóc. Vết nứt nguy hiểm hơn vết rỗ nhiều, vì tấm kính đã mất khả năng chịu va đập.

Với xưởng nhiều thợ, cách quản lý gọn nhất là cấp kính trắng theo cơ số và để sẵn một hộp ngay tại vị trí hàn. Khi phải đi tìm vật tư thay thế, thợ thường chọn cách tiếp tục làm với tấm kính đã mờ, và đó chính là lúc chất lượng mối hàn tụt xuống.

Sai Lầm Thường Gặp Khi Chọn Số Độ Tối

• Chọn số quá tối cho chắc ăn: thợ buộc phải ghé sát vũng hàn mới nhìn rõ, đầu vào gần vùng khói hàn hơn, mắt mỏi nhanh hơn và đường hàn kém chính xác.
• Dùng một số duy nhất cho mọi việc: hàn đính ở dòng thấp và hàn đường ở dòng cao là hai mức bảo vệ khác nhau, không thể gộp làm một.
• Bỏ quên người xung quanh: thợ phụ, người mài và người gá phôi trong cùng khu vực vẫn nhận bức xạ phản xạ từ vách và sàn. Vị trí này cần kính bảo hộ có tấm lọc nhẹ hoặc màn che hồ quang quây quanh ô hàn, không phải kính trắng thường.
• Không tính tới ánh sáng nền: xưởng tối làm đồng tử mở lớn hơn, cảm giác chói mạnh hơn ở cùng một số kính. Bổ sung đèn chiếu sáng chung quanh ô hàn giúp mắt đỡ phải làm việc ở hai thái cực.
• Dùng lại tấm lọc từng rơi vỡ: kính đã va đập mạnh có thể còn nguyên hình dạng nhưng đã rạn bên trong, không còn giữ được mức cản như ban đầu.

Đau Mắt Hàn Nhận Biết Và Xử Trí Ban Đầu

Đau mắt hàn là tổn thương bề mặt giác mạc do tia cực tím, y học gọi là viêm giác mạc do ánh sáng. Điểm khiến nó khó quản lý là triệu chứng đến muộn. Thợ rời xưởng vẫn thấy bình thường, cơn đau chỉ ập đến sau vài giờ, thường vào lúc đã về tới nhà. Vì vậy rất nhiều ca không bao giờ được ghi vào sổ theo dõi của doanh nghiệp, và lỗi che chắn gây ra chúng cứ tồn tại mãi.

Biểu hiện điển hình là cảm giác cộm như có cát trong mắt, chảy nước mắt liên tục, mắt đỏ và chói tới mức khó mở khi gặp ánh sáng. Hai mắt thường bị cùng lúc vì cả hai cùng phơi nhiễm. Mức độ phụ thuộc vào tổng thời gian nhìn hồ quang và khoảng cách tới nguồn, chứ không cần nhìn thẳng thật lâu mới bị.

Những việc nên làm ngay khi có triệu chứng:

• Rời khỏi khu vực có ánh sáng mạnh, cho mắt nghỉ trong phòng tối hoặc đeo kính râm khi buộc phải ra ngoài.
• Không dụi mắt. Dụi làm tróc thêm lớp biểu mô đang tổn thương và kéo dài thời gian hồi phục.
• Không tự ý dùng thuốc nhỏ có thuốc tê hoặc corticoid. Hai nhóm này che mất triệu chứng và làm chậm quá trình liền biểu mô.
• Chườm mát bên ngoài mi mắt giúp dịu bớt cảm giác nóng rát.
• Đi khám khi đau tăng lên, nhìn mờ, nghi có mạt kim loại bắn vào mắt, hoặc triệu chứng không giảm sau một ngày.

Về phía doanh nghiệp, mỗi ca đau mắt hàn nên được coi là tín hiệu cho thấy khâu che chắn đang hở, không phải chuyện xui rủi cá nhân. Việc cần làm sau đó là rà lại ba thứ: số độ tối đang dùng có khớp dải dòng hàn thực tế không, màn che quanh ô hàn có kín không, và những người làm việc lân cận đã được trang bị chưa.

Nguồn bức xạ thứ hai là ánh sáng phản xạ. Vách tôn sáng màu, mặt bàn inox hay tấm nhôm dựng gần chỗ hàn hắt lại một phần đáng kể bức xạ, và phần hắt lại này đi vào mắt từ hướng mà mặt nạ không che. Sơn vách bằng sơn mờ tối màu quanh khu vực hàn, hoặc dựng màn che chuyên dụng, là biện pháp rẻ và hiệu quả rõ hơn nhiều so với việc nhắc nhở từng người.

Cuối cùng là chuyện thời điểm. Nguy cơ cao nhất không nằm ở lúc thợ đang hàn, vì khi đó mặt nạ đã hạ xuống. Nó nằm ở khoảnh khắc mồi hồ quang khi tấm che chưa kịp vào vị trí, và ở lúc người khác bất ngờ đi ngang qua ô hàn. Hai quy ước đơn giản mà hiệu quả là hô báo trước khi mồi và giữ ô hàn luôn được quây kín ba phía.

Trang Bị Đi Kèm Cho Vị Trí Thợ Hàn

Tấm lọc chỉ giải quyết phần mắt. Da mặt và cổ vẫn bị cực tím đốt cháy nếu để hở, nên phần khung che mặt phải đi cùng. Nhóm mặt nạ hàn cầm tay và đội đầu làm đúng việc đó, còn nhóm thiết bị bảo hộ mắt và mặt tập hợp các phương án dùng cho vị trí phụ trợ quanh ô hàn.

Xỉ hàn rơi xuống người và bắt vào vải là nguyên nhân bỏng phổ biến hơn cả hồ quang. Vải cotton mỏng bén lửa rất nhanh, nên vị trí hàn cần bộ đồ chống cháy thay cho đồng phục thường, và găng tay chịu nhiệt cho thợ hàn có cổ dài che kín cổ tay.

Phần còn lại của bài toán là khói hàn. Không tấm lọc nào ngăn được khói, và mặt nạ hàn cũng không phải thiết bị bảo vệ đường hô hấp. Việc này phải giải quyết bằng thông gió hút cục bộ ngay tại mối hàn, hoặc bằng phương tiện lọc bụi hàn đeo riêng.

Tóm lại, chọn kính hàn là một phép tra bảng chứ không phải chuyện cảm tính. Biết phương pháp hàn, biết dải dòng làm việc và đọc được dãy ký hiệu trên mép kính là đủ để chọn đúng. Phần còn lại là kỷ luật thay kính trắng đúng lúc và không để ai trong khu vực hàn đứng ngoài phạm vi che chắn.