Ghế chống tĩnh điện hay được mua như một món nội thất: xem giá, xem đệm có êm không, xem có tựa lưng không. Nhưng thứ phân biệt nó với một chiếc ghế xoay văn phòng lại nằm ở chỗ không nhìn thấy: đường dẫn điện tích từ mặt ngồi, qua khung, qua chân ghế, xuống sàn. Đường đó đứt ở bất kỳ đoạn nào thì cả chiếc ghế chỉ còn là chỗ ngồi.

Bài này đi theo chính đường dẫn đó: ghế khác ghế thường ở điểm nào, cần gì ở phía sàn để nó chạy đúng, chọn kiểu chân theo vị trí nào, chỗ nào hỏng trước, và đo thế nào để biết nó còn làm việc.

Ghế Chống Tĩnh Điện Khác Ghế Văn Phòng Ở Chỗ Nào

Khác biệt đầu tiên nằm ở vật liệu mặt ngồi và tựa lưng. Ghế văn phòng bọc nỉ hoặc da tổng hợp, hai thứ đều sinh điện tích mạnh khi người ngồi cọ vào. Ghế chống tĩnh điện dùng nhựa hoặc bọt đã pha phụ gia để đưa điện trở về dải tiêu tán: không quá cao để điện tích còn thoát được, cũng không quá thấp tới mức trở thành vật dẫn.

Đây là chỗ hay bị viết sai trong bản chào hàng. Ghế chống tĩnh điện không phải “ghế dẫn điện” và càng không phải “ghế điện trở thấp”. Điện trở thấp quá sẽ cho điện tích đổ ộc xuống một lần, mà chính cú đổ nhanh đó mới là thứ làm hỏng linh kiện. Mục tiêu là cho điện tích rút đi đều đặn chứ không phải rút đi thật nhanh.

Khung và trục ghế cũng phải nằm trong đường dẫn. Một chiếc ghế có mặt ngồi đúng chuẩn nhưng trục nâng bị bọc nhựa cách điện, hoặc ốc bắt khung bị sơn phủ kín, là chiếc ghế đứt mạch ở giữa. Khi nhận hàng nên hỏi thẳng: đường dẫn đi từ mặt ngồi xuống bánh xe qua những chi tiết nào.

Cuối cùng là ranh giới dễ bị vượt nhất: chiếc ghế này không bảo vệ người ngồi khỏi điện giật. Nó thuộc nhóm dẫn điện tích có kiểm soát, ngược hẳn nhóm cách điện vốn có nhiệm vụ chặn dòng. Kê một chiếc ghế chống tĩnh điện để ngồi thao tác tủ điện là việc không được làm.

Ghế Chỉ Chạy Khi Sàn Và Bánh Xe Cùng Dẫn

Một chiếc ghế đạt chuẩn đặt trên nền gạch men không xả được gì cả. Điện tích đi hết chiều dài chiếc ghế rồi dừng lại ở điểm tiếp xúc cuối cùng. Vì vậy, mua ghế trước khi xử lý sàn là trình tự ngược, và đó là trình tự phổ biến nhất ở các xưởng mới lắp đặt.

Chuỗi đầy đủ gồm bốn đoạn: người ngồi, chiếc ghế, mặt sàn, và dây tiếp địa của xưởng. Người ngồi nối vào chuỗi qua bộ đồ chống tĩnh điện và qua chân; mặt sàn nối vào chuỗi qua lớp phủ epoxy dẫn hoặc qua tấm trải có dây nối đất. Thiếu đoạn nào thì ba đoạn còn lại đều vô nghĩa.

Ở khu vực chưa đủ điều kiện làm sàn epoxy dẫn toàn bộ, cách làm gọn là trải thảm trải sàn chống tĩnh điện đúng vùng đặt ghế và vùng bàn thao tác, rồi kéo một dây tiếp địa chung. Cách này rẻ hơn cải tạo sàn và vẫn khép được chuỗi, miễn là tấm thảm đủ rộng để cả năm bánh xe luôn nằm trên đó khi người thợ xoay ghế.

Phần giữa người và sàn cũng phải thông. Đôi dép chống tĩnh điện đế dẫn hoặc giày dùng trong buồng sạch là mắt xích hay đứt nhất, vì ai cũng nghĩ đã ngồi trên ghế thì chân không còn quan trọng. Thực tế ngược lại: người ngồi luôn đạp chân xuống sàn để xoay và đẩy ghế, nên bàn chân là điểm tiếp xúc thường xuyên nhất.

Kiểu Chân Ghế Nào Hợp Với Vị Trí Nào

Kiểu chân quyết định nhiều thứ hơn kiểu tựa lưng, vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến điểm tiếp xúc với sàn.

Chân quỳ cố định: bốn điểm tiếp xúc đứng yên, đường dẫn ổn định nhất và ít hỏng nhất. Hợp với trạm kiểm tra, trạm đo, vị trí không phải với tay ra xa.
Chân xoay năm nhánh có bánh: linh hoạt nhất nhưng phụ thuộc hoàn toàn vào tình trạng bánh xe. Hợp với dây chuyền lắp ráp nơi người thợ phải trượt qua lại giữa hai bàn.
Chân cao có vòng để chân: dùng với bàn thao tác cao. Điểm cần chú ý là khi người ngồi gác chân lên vòng, bàn chân rời khỏi sàn, nên phần lớn điện tích phải đi qua chính chiếc ghế. Loại này đòi hỏi đường dẫn trong thân ghế phải nguyên vẹn hơn các loại khác.
Ghế đẩu không tựa: nhẹ, rẻ, dễ xếp gọn. Nhược điểm là người thợ hay kéo lê thay vì nhấc, làm mòn đệm chân rất nhanh và làm thay đổi điểm tiếp xúc.

Chọn theo tư thế làm việc thật chứ đừng chọn theo mức giá. Một vị trí phải với tay sang bàn bên cạnh mỗi vài phút mà cấp ghế chân quỳ sẽ sinh ra thói quen nhổm người khỏi mặt ghế, và mỗi lần nhổm dậy rồi ngồi xuống là một lần sinh điện tích mới. Các cấu hình đang có nằm trong nhóm ghế thao tác ESD cho xưởng điện tử.

Bánh Xe Và Chân Ghế Là Chỗ Hỏng Trước Nhất

Mặt ngồi gần như không bao giờ là nguyên nhân làm một chiếc ghế mất tác dụng. Chỗ hỏng luôn nằm ở điểm tiếp xúc cuối cùng, và nó hỏng theo bốn kiểu.

Bánh xe cuốn tóc và xơ vải. Búi tóc quấn quanh trục bánh tạo một lớp đệm cách điện giữa bánh và sàn. Đây là nguyên nhân số một và cũng dễ sửa nhất.
Sáp, dầu bóng và nước lau sàn bám lại. Một số dung dịch lau sàn để lại màng bóng cách điện trên cả sàn lẫn bánh xe. Nên chốt loại dung dịch với bộ phận vệ sinh thay vì để họ tự mua.
Đệm chân cao su thay bằng đệm thường. Khi đệm chân mòn, người bảo trì hay mua đệm rời ngoài chợ vì nhìn giống hệt. Miếng đệm thay nhầm là vật cách điện đặt đúng điểm cuối của chuỗi.
Trục nâng khí nén rò rỉ dầu. Dầu chảy ra phủ lên mặt tiếp xúc giữa trục và khung. Ghế vẫn nâng hạ bình thường nên lỗi này rất lâu mới bị phát hiện.

Việc bảo trì cần làm không phải lau mặt ghế mà là lật ghế lên, gỡ tóc khỏi bánh xe và lau sạch bề mặt lăn. Một tháng một lần là đủ ở phần lớn xưởng, và việc này nên gắn vào lịch vệ sinh khu vực chứ không để từng người tự làm.

Đo Điểm Tới Đất Theo Đợt Và Ghi Vào Sổ

Không có cách nào nhìn bằng mắt để biết một chiếc ghế còn dẫn hay đã đứt mạch. Phép đo cần làm là đặt một điện cực lên mặt ngồi, một điện cực ở điểm tiếp địa của khu vực, rồi đọc giá trị. Ngưỡng cần đạt lấy theo bộ tiêu chuẩn IEC 61340-5-1 mà xưởng đang áp dụng, không lấy theo con số in trên tờ giới thiệu sản phẩm.

Ba điều kiện đo sau khiến kết quả đẹp hơn thực tế: đo lúc ghế vừa lau xong, đo khi không có người ngồi trên ghế, và đo ở góc phòng độ ẩm cao. Đo đúng là đo giữa ca, có người ngồi đúng tư thế làm việc, tại chính vị trí đặt ghế hằng ngày.

Kết quả ghi vào sổ theo số hiệu từng chiếc. Ghế trong một xưởng rất hay bị đổi chỗ cho nhau, nên không đánh số thì lần đo sau không so được với lần đo trước. Dán số ở mặt dưới mặt ngồi thay vì dán ở lưng ghế, vì nhãn ở lưng bị cọ mất sau vài tháng.

Chiếc nào trượt ngưỡng thì đưa ra khỏi khu vực ngay trong ngày chứ không chờ đợt thay tập trung. Một chiếc ghế hỏng đứng lẫn giữa những chiếc tốt là tình huống tệ hơn cả việc thiếu ghế, vì khi thiếu thì ai cũng biết, còn khi lẫn thì không ai biết.

Sổ đo nên có thêm một cột nữa bên cạnh cột điện trở. Bản 2024 của IEC 61340-5-1, tiêu chuẩn khung cho chương trình kiểm soát tĩnh điện giới hạn điện áp trên vật dẫn bị cô lập ở dưới 35 V. Người ngồi trên ghế chính là một vật dẫn như vậy: khi bánh xe bám bụi hoặc lớp phủ mặt ngồi chai lại, đường xuống đất đứt và người ngồi trở thành nơi tích điện, dù chiếc ghế vẫn đúng thông số ghi lúc mua. Vì thế mỗi đợt đo nên ghi cả điện áp đo trên người ngồi, không chỉ ghi điện trở của ghế.

Tính Chi Phí Theo Vị Trí Thay Vì Theo Chiếc

Ghế chống tĩnh điện đắt hơn ghế xoay thường vài lần, nên khi duyệt ngân sách nó luôn là món bị soi kỹ nhất trong danh mục. Cách trình bày làm cho cuộc duyệt đi nhanh là bỏ đơn giá từng chiếc ra khỏi bảng, và thay bằng chi phí cho một vị trí thao tác hoàn chỉnh.

Một vị trí gồm bốn khoản: chiếc ghế, phần sàn dẫn hoặc tấm thảm trải dưới ghế, đôi dép hay giày đế dẫn cho người ngồi, và bộ phụ tùng thay thế gồm bánh xe cùng đệm chân. Bốn khoản này ràng buộc nhau, và bỏ khoản nào thì ba khoản còn lại mất tác dụng. Đưa cả bốn vào một dòng khiến người duyệt thấy đúng thứ họ đang mua là gì.

Khoản thứ năm ít ai đưa vào bảng là chi phí của một lần hỏng linh kiện không truy được nguyên nhân. Trong xưởng điện tử, hỏng do phóng tĩnh điện thường không để lại dấu vết nhìn thấy: bo mạch chạy được lúc kiểm tra rồi chết sau vài tuần ở tay khách hàng. Chi phí thật của loại lỗi này gồm cả hàng bảo hành lẫn thời gian truy tìm, và nó gần như luôn lớn hơn chênh lệch giá của mấy chục chiếc ghế.

Về vòng đời, đừng khấu hao chiếc ghế theo số năm như bàn ghế văn phòng. Phần thân ghế bền rất lâu, còn bánh xe và đệm chân là hàng tiêu hao thay theo kết quả đo. Cách lập dự toán hợp lý là mua thân ghế một lần rồi đưa bánh xe cùng đệm chân vào danh mục vật tư tiêu hao hằng năm, thay vì mỗi lần trượt ngưỡng lại đề xuất thay nguyên chiếc.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Ghế Chống Tĩnh Điện

Ghế Này Có Chống Điện Giật Không?

Không, và nó làm điều ngược lại. Nhiệm vụ của chiếc ghế là mở một đường cho điện tích đi xuống đất, tức đúng thứ mà nhóm trang bị cách điện phải chặn lại. Khu vực thao tác trên thiết bị mang điện phải dùng nhóm cách điện có cấp điện áp ghi trên sản phẩm và có hạn kiểm định, không dùng đồ ESD.

Ngồi Ghế Này Có Cần Đeo Dây Cổ Tay Nữa Không?

Ở vị trí thao tác linh kiện trần thì vẫn cần. Ghế xử lý phần điện tích sinh ra do cọ xát với mặt ngồi và tựa lưng, còn dây cổ tay nối thẳng bàn tay vào điểm tiếp địa, đúng bộ phận chạm vào linh kiện. Hai thứ phủ hai đoạn khác nhau của cùng một chuỗi.

Có Bọc Nỉ Hoặc Đệm Thêm Cho Êm Được Không?

Không. Một tấm đệm phủ lên mặt ngồi là một lớp cách điện đặt đúng điểm đầu của chuỗi, và nó còn sinh thêm điện tích do ma sát. Nếu ghế cứng gây mỏi thì phải đổi sang mẫu có đệm ESD đúng chuẩn chứ không phủ thêm.

Ghế Dùng Bao Lâu Thì Phải Thay?

Căn cứ là kết quả đo chứ không phải số năm sử dụng. Một chiếc ghế cũ nhưng đợt đo nào cũng đạt thì vẫn dùng tiếp; một chiếc mới mua nhưng bánh xe sai loại thì trượt ngay từ lần đo đầu tiên. Phần lớn trường hợp trượt ngưỡng chỉ cần thay bánh xe hoặc đệm chân, không cần thay cả chiếc.

Xưởng Chưa Có Sàn Dẫn Thì Mua Ghế Có Phí Không?

Có phí nếu mua trước. Thứ tự hợp lý là xử lý đường xuống đất trước, bằng thảm trải có dây tiếp địa hoặc bằng lớp phủ sàn, rồi mới đến ghế và các món còn lại. Mua ngược thứ tự thì tiền đã chi nhưng chưa có hiệu quả nào đo được.