Một tổ thợ điện vào ca cần biết chính xác vị trí của mình được cấp những món gì và món nào là bắt buộc. Danh mục viết chung chung kiểu “trang bị đầy đủ bảo hộ lao động” sẽ vỡ ngay khi tổ tách thành ba nhóm việc khác nhau trong cùng một buổi. Bài này đi theo hướng lập bảng cấp phát cho nhóm trang bị an toàn điện: ghi món, gắn cấp điện áp, chỉ rõ ai kiểm trước ca và kiểm cái gì.
Lập Danh Mục Trang Bị Bám Theo Cấp Điện Áp Của Từng Vị Trí
Việc đầu tiên không phải chọn hãng mà là ghi ra điện áp danh định thực tế của từng vị trí làm việc. Người thao tác tủ phân phối 380/220 V và người vào ngăn lộ trung thế 22 kV không thể dùng chung một bộ trang bị, dù cùng thuộc một tổ. Bảng cấp phát nên có bốn cột: tên vị trí, điện áp danh định, món bắt buộc, món cấp thêm theo đầu việc. Cột cuối là chỗ để sào cách điện, bộ tiếp địa di động hay bộ khóa treo thẻ, tùy công việc hôm đó.
Khi điện áp danh định đã ghi rõ, mọi món cách điện trong bộ phải được chọn ở cấp bằng hoặc cao hơn giá trị đó. Chọn thấp hơn thực tế là lỗi nặng nhất trong khâu cấp phát, vì người dùng vẫn tin rằng mình đang được bảo vệ. Chọn cao hơn quá nhiều thì món đồ dày và cứng, thợ thao tác khó và thường tự tháo ra giữa chừng. Ghi cấp cách điện ngay cạnh tên món trong bảng giúp thủ kho không phát nhầm khi hết size.
Bộ cơ bản của một vị trí làm việc trong nhà máy thường gồm các nhóm dưới đây, xếp theo thứ tự người thợ chạm vào chúng trong ca:
- Cách ly bàn tay: găng cách điện đúng cấp, kèm găng lót thấm mồ hôi và găng da bọc ngoài chống rách.
- Cách ly bàn chân và sàn đứng: ủng hoặc giày cách điện, thảm trải trước cửa tủ, bục cách điện khi thao tác cao.
- Kiểm tra và thao tác: bút thử điện, sào cách điện, bộ tiếp địa di động, khóa và thẻ treo cảnh báo.
- Che chắn phần mang điện lân cận: tấm che, ống bọc thanh cái, tấm phủ đầu cực trong ngăn tủ chật.
- Chống hồ quang: quần áo và tấm che mặt chống hồ quang cho vị trí có thao tác đóng cắt.
Ghép Cấp Của Găng Và Thảm, Còn Ủng Thì Đọc Theo Thang Riêng
Ba nhóm hay bị lệch cấp nhất trong một bộ là găng tay, thảm và ủng, vì mỗi loại đi theo một tiêu chuẩn riêng. Găng cách điện thuộc phạm vi IEC 60903, thảm cách điện thuộc IEC 61111, còn giày và ủng cách điện thuộc EN 50321-1:2018. Găng và thảm dùng chung một thang class nên ghép thẳng về cùng một ngưỡng điện áp được; giày và ủng thì không, thang cấp của chúng ngắn hơn hẳn và phải đọc tách ra.
EN 50321-1:2018 chỉ đặt ra hai cấp cho giày và ủng cách điện: class 00 dùng ở lưới danh định tới 500 V xoay chiều và 750 V một chiều, class 0 tới 1.000 V xoay chiều và 1.500 V một chiều. Thang này dừng ở đó, không có giày hay ủng cách điện class 1, 2, 3, 4. Trong phạm vi tiêu chuẩn có câu nhắc tới việc làm trên hoặc gần phần mang điện đến 36.000 V xoay chiều và 25.000 V một chiều, nhưng đó là mô tả môi trường nơi đôi ủng có mặt, không phải mức điện áp đôi ủng chặn được. Sáu cấp từ 500 V đến 36.000 V là thang của găng theo IEC 60903 và thảm theo IEC 61111. Giày ủng theo EN 50321-1 còn phải đạt thêm một trong ba tiêu chuẩn giày an toàn là EN ISO 20345, EN ISO 20346 và EN ISO 20347 ở phần đế với mũi.
| Cấp cách điện | Điện áp sử dụng tối đa (xoay chiều) | Vị trí thường gặp trong nhà máy |
|---|---|---|
| Class 00 | 500 V | Tủ điều khiển, hộp nối, mạch điều khiển tách riêng |
| Class 0 | 1.000 V | Tủ phân phối 380/220 V, tủ động lực, bảng điện xưởng |
| Class 1 | 7.500 V | Mạch 3,3 kV và 6 kV trong trạm nội bộ nhà máy |
| Class 2 | 17.000 V | Lưới nội bộ 10 kV và 15 kV; không đủ cho lưới 22 kV |
| Class 3 | 26.500 V | Trạm biến áp và ngăn lộ ở cấp 22 kV |
| Class 4 | 36.000 V | Cấp cao nhất của thang phân loại này |
Đọc bảng theo chiều ngược lại cũng có ích: biết vị trí làm việc ở 22 kV thì loại ngay găng và thảm ở class 0, 1 và 2 ra khỏi danh sách mua. Với lưới hạ áp trong xưởng, class 0 là mức thường được chọn cho cả găng lẫn thảm. Cấp class luôn được in hoặc dập nổi trên thân sản phẩm. Món nào mờ nhãn tới mức không đọc được cấp thì coi như không xác định được cấp, và không phát ra hiện trường.
Phân Bộ Trang Bị Cho Ba Nhóm Vị Trí Thường Gặp Trong Nhà Máy
Nhóm thứ nhất là thợ thao tác tủ phân phối và tủ động lực trong xưởng, làm việc ở 380/220 V. Bộ của họ gồm găng class 0, giày cách điện, bút thử điện hai cực và một tấm thảm cách điện trải cố định trước cửa tủ. Thảm ở vị trí này hay bị bỏ quên vì nằm dưới chân và bám dầu; nên đưa nó vào danh mục kiểm kê tài sản thay vì coi là vật tư tiêu hao.
Nhóm thứ hai vào trạm biến áp và ngăn lộ trung thế. Ngoài găng tay cách điện ở cấp tương ứng điện áp trạm, bộ này bắt buộc có sào cách điện để thao tác từ xa và bộ tiếp địa di động để nối đất phần vừa cắt điện. Ủng cách điện thay cho giày vì nền trạm thường ẩm và người thợ phải bước qua rãnh cáp. Đôi ủng ở đây chỉ chặn đường dẫn dòng từ người xuống đất và đứng sau cắt điện, thử xác nhận, nối đất; nó không nâng người thợ lên mức được phép chạm phần mang điện 22 kV. Tấm che mặt và quần áo chống hồ quang đi kèm khi có thao tác đóng cắt.
Nhóm thứ ba làm việc lưu động: kéo dây tạm, đấu nối máy hàn, sửa chiếu sáng ngoài trời. Bộ của họ nhẹ hơn nhưng phải mang theo đủ, vì không có tủ đồ nghề cố định ở hiện trường. Cách gọn nhất là một túi cấp phát niêm phong gồm găng đúng cấp, bút thử điện, khóa và thẻ treo, kèm phiếu ghi ngày thử nghiệm gần nhất của từng món. Túi trả về kho cuối ca để thủ kho đối chiếu số lượng.
Kiểm Bút Thử Điện Trước Khi Tin Vào Kết Quả Nó Báo
Bút thử điện là món mà người thợ đặt niềm tin gần như tuyệt đối, nên chính nó phải được kiểm ngay trước khi dùng. Thao tác đúng gồm ba bước: thử bút trên một nguồn chắc chắn có điện, thử lên điểm cần kiểm, rồi thử lại trên nguồn có điện lần nữa. Nếu bước ba không sáng hoặc không kêu, kết quả ở bước hai mất giá trị và phải làm lại bằng bút khác.
IEC 61243-3 áp dụng cho bút thử điện hai cực cầm tay dùng ở điện áp xoay chiều không quá 1.000 V và một chiều không quá 1.500 V, tần số danh định từ 16 2/3 Hz đến 500 Hz. Tiêu chuẩn nêu rõ loại bút này dùng trong điều kiện khô hoặc ẩm, cả trong nhà lẫn ngoài trời, nhưng không dùng khi trời mưa và không dùng liên tục. Một điểm hay bị hiểu nhầm: bút thử theo tiêu chuẩn này không được coi là thiết bị đo.
Giao Việc Kiểm Trước Ca Cho Đúng Người Và Ghi Vào Sổ
Khâu kiểm trước ca thường hỏng ở chỗ phân vai chứ ít khi hỏng ở phần kỹ thuật. Nếu bảng chỉ ghi một dòng “kiểm tra trang bị trước khi làm việc” thì rốt cuộc không ai kiểm, vì việc đó không thuộc về ai cả. Cách gọn là gán mỗi món cho một vai cụ thể: người trực tiếp dùng, tổ trưởng, hoặc thủ kho. Ba vai này soát ba lớp khác nhau và không thay thế cho nhau được.
Cách phân vai dưới đây áp dụng được cho phần lớn tổ điện trong nhà máy, và chỉ cần một cuốn sổ hoặc một biểu mẫu duy nhất để ghi lại:
- Người trực tiếp dùng, đầu mỗi ca: nhìn và sờ khắp bề mặt găng, ủng, thảm để tìm vết cắt, chỗ rách, chỗ phồng rộp; cuộn cổ găng để nén khí trong lòng găng mà dò lỗ thủng, không thổi bằng miệng; bấm thử bút trên nguồn có điện.
- Tổ trưởng, đầu mỗi ca: đối chiếu cấp class in trên từng món với điện áp danh định ghi trong phiếu công việc, ký xác nhận trước khi tổ vào vị trí.
- Thủ kho, theo tháng: soát hạn thử nghiệm định kỳ trên phiếu của từng món, tách riêng món quá hạn, ghi ngày nhập và ngày cấp phát của từng lô.
Loại Khỏi Tủ Cấp Phát Những Món Đã Mất Khả Năng Cách Điện
Một món cách điện hiếm khi hỏng dứt khoát mà xuống cấp dần, nên tiêu chí loại bỏ phải viết thành dấu hiệu quan sát được. Vết cắt, vết rách, chỗ phồng rộp, chỗ mỏng bất thường hay lỗ kim đều là căn cứ loại ngay, không chờ tới kỳ thử nghiệm. Dầu mỡ, dung môi và hóa chất ăn mòn bám lâu trên cao su cũng làm giảm khả năng cách điện, nên món dính hóa chất phải tách khỏi tủ dù bề mặt còn nguyên.
Nhãn cấp class mờ hoặc bong mất là lý do loại bỏ thứ hai, ngang hàng với hư hỏng cơ học. Không có nhãn thì không ai biết món đó dùng cho điện áp nào, và trong bảng cấp phát nó thành một ô trống. Món bị loại nên cắt bỏ hoặc đánh dấu hủy ngay tại chỗ, tránh bị nhặt lại dùng tạm. Ghi lý do loại vào sổ để sau này biết nhóm nào hao nhanh và hao vì lý do gì.
Tra Chu Kỳ Thử Nghiệm Định Kỳ Theo Tài Liệu Đi Kèm Lô Hàng
Thử nghiệm định kỳ là phép thử điện môi thực hiện tại phòng thí nghiệm, khác hẳn việc soát bằng mắt trước ca và không thay thế cho nhau. Với găng theo IEC 60903, hướng dẫn thực hành phổ biến ở châu Âu nêu mốc thử lại sau mỗi sáu tháng kể từ khi găng được đưa vào sử dụng, còn găng nguyên trong kho chưa cấp phát thì mốc là mười hai tháng. Đây là khuyến cáo thực hành, không phải quy định pháp lý tại Việt Nam.
Vì vậy, chu kỳ ghi vào bảng cấp phát phải lấy từ hai nguồn: quy định hiện hành đang áp dụng cho đơn vị, và tài liệu kỹ thuật đi kèm chính lô hàng đó. Nhà sản xuất thường in mốc thử lại cùng hạn lưu kho ngay trên hộp hoặc phiếu xuất xưởng; chép đúng con số đó vào phiếu theo dõi của từng món là cách chắc chắn nhất. Khi hai nguồn lệch nhau, lấy mốc ngắn hơn.
Bảng cấp phát chỉ có giá trị khi mỗi dòng trong đó trả lời được ba câu: món này thuộc cấp nào, ai đã soát nó sáng nay, và hạn thử nghiệm còn lại bao lâu.
