Áo Gakuran – Nguồn Gốc, Cổ Đứng Và Biến Thể Ở Việt Nam

Chiếc áo đen cổ đứng, hàng nút chạy thẳng từ cằm xuống eo, quen mặt với bất kỳ ai từng đọc truyện tranh hoặc xem phim học đường Nhật Bản. Nhưng đằng sau vẻ ngoài quen thuộc đó là một lịch sử dài hơn trăm năm và một cấu trúc may rất đặc thù. Bài viết lần theo nguồn gốc của nó, chỉ ra chỗ khác biệt so với các kiểu đồng phục khác, và giải thích vì sao khi đưa về trường học Việt Nam thì kiểu áo này buộc phải đổi khác đi.

Nguồn Gốc Áo Gakuran Từ Quân Phục Thời Minh Trị

Thời Minh Trị là giai đoạn Nhật Bản mở cửa và học cách tổ chức của phương Tây trên gần như mọi mặt, từ quân đội, trường học cho tới cách ăn mặc. Trang phục dành cho nam sinh được dựng dựa trên quân phục châu Âu đương thời, và được áp dụng lần đầu vào năm 1879 tại trường Gakushuin, nơi dành cho con em tầng lớp quý tộc.

Việc chọn một kiểu áo có gốc quân sự không phải ngẫu nhiên. Bộ trang phục đó mang theo ý niệm về kỷ luật và về sự đồng nhất, hai thứ nhà trường thời đó muốn gắn vào người học. Từ trường quý tộc, kiểu áo lan dần sang các trường đại học rồi xuống bậc trung học, trở thành hình ảnh mặc định của nam sinh Nhật trong suốt nhiều thế hệ.

Mạch sản xuất cũng kéo dài tương ứng. Một số nhà may đồng phục học sinh lớn của Nhật đã làm kiểu áo cổ đứng này liên tục từ đầu thế kỷ trước, như câu chuyện được kể trong bài phỏng vấn hãng đồng phục Kanko Gakuseifuku. Chính chỗ này giải thích vì sao kiểu áo ấy đứng vững được lâu đến vậy.

Tên Gọi Gakuran Ghép Từ Đâu Mà Ra

Tên gọi ghép từ hai thành phần. Phần đầu mang nghĩa học tập, gắn với người đi học. Phần sau là cách người Nhật thời đó gọi tắt những thứ đến từ phương Tây, xuất phát từ tên gọi Hà Lan, quốc gia châu Âu duy nhất giữ được quan hệ buôn bán với Nhật trong nhiều thế kỷ trước đó.

Ghép lại, cái tên có thể hiểu là bộ đồ kiểu Tây dành cho học sinh. Đó là một cách đặt tên rất mô tả, phản ánh đúng điều người đương thời nhìn thấy: một thứ quần áo ngoại lai, khác hẳn trang phục truyền thống, lại được đưa vào nhà trường. Trong tiếng Nhật hiện nay vẫn còn một cách gọi khác dựa thẳng vào đặc điểm phần cổ khép kín của chiếc áo.

Cổ Đứng Và Hàng Nút Chạy Dọc Thân Trước

Điểm nhận dạng đầu tiên là phần cổ dựng thẳng, ôm quanh cổ người mặc và cài lại ở chính giữa. Để phần cổ giữ được dáng đứng suốt ngày, bên trong phải có một lớp đệm cứng. Nhiều mẫu còn thêm một dải trắng tháo rời ở mép trong để tránh cọ trực tiếp vào da cổ và để giặt riêng cho tiện.

Điểm thứ hai là hàng nút kim loại xếp thẳng hàng từ cổ xuống gấu áo, không có ve áo lật ra ngoài như vest. Mặt nút thường dập huy hiệu riêng của từng trường. Thân áo cắt thẳng, vai dựng có đệm, may bằng loại vải dày dệt chặt để cả chiếc áo giữ được form cứng cáp, màu thì gần như luôn là đen hoặc xanh thẫm.

Cổ đứng, hàng nút chạy giữa thân và mặt vải dày cứng kết hợp lại tạo ra một dáng áo rất kín, rất thẳng và rất dễ nhận ra từ xa. Đó cũng chính là lý do khiến nó trở thành biểu tượng thị giác được dùng đi dùng lại trong truyện tranh và phim ảnh.

Gakuran Khác Seifuku Và Khác Blazer Ở Chỗ Nào

Bộ đầy đủ còn gồm chiếc quần cùng màu cắt ống suông và một chiếc mũ lưỡi trai kiểu học sinh, dù phần mũ đã gần như biến mất ở các trường hiện nay. Người mặc thường để hé một hai nút trên cùng khi ra khỏi cổng trường, và chi tiết rất nhỏ đó lại là thứ truyện tranh khai thác nhiều nhất để mô tả tính cách nhân vật.

Ba cái tên này hay bị dùng lẫn với nhau khi nói về đồng phục học đường, trong khi chúng thuộc ba dòng khác hẳn.

• Gakuran: áo khoác ngoài cổ đứng, cài kín giữa thân, dành cho nam sinh, mặc cùng quần cùng màu.
• Seifuku kiểu thủy thủ: áo nữ sinh có cổ vành lớn đổ ra sau lưng, phần trước thắt nơ hoặc dải vải, gốc từ quân phục hải quân chứ không phải lục quân.
• Blazer: áo có ve lật ra ngoài để hở phần cổ sơ mi, cài một hàng nút hoặc hai hàng nút, thường đi kèm cà vạt và huy hiệu thêu trên ngực, thuộc dòng đồng phục kiểu Anh.

Phân biệt được ba dòng này rất có ích khi nhà trường đi đặt may. Mỗi dòng kéo theo một bộ chi tiết riêng: gakuran cần lớp đệm cổ, seifuku cần xử lý phần cổ vành sao cho nằm phẳng, còn blazer cần dựng ve và làm huy hiệu. Đưa nhầm tên gọi vào bản yêu cầu là xưởng dựng ra một thứ khác hẳn mong đợi.

Vì Sao Cổ Đứng Khó Mặc Trong Khí Hậu Nóng Ẩm

Gáy và phần cổ là một trong những nơi cơ thể thải nhiệt nhanh nhất. Chiếc cổ đứng cài kín đóng lại đúng khu vực đó, lại còn có lớp đệm cứng bên trong chặn thêm một lần nữa. Ở nơi trời nóng và ẩm, mồ hôi đọng lại ngay vành cổ và không có đường thoát, cảm giác khó chịu đến rất nhanh.

Thêm vào đó, hàng nút cài suốt thân trước làm toàn bộ phần ngực thành một mặt kín. Áo vest hay blazer còn có phần ve mở để không khí luồn vào, gakuran thì không. Cuối cùng, loại vải dày dệt chặt vốn được chọn để chống rét và giữ form lại trở thành gánh nặng ở xứ nóng.

Chữ bí và chữ nóng nghe như cảm giác nhưng phòng thử vải diễn tả chúng bằng hai đại lượng riêng, và đây là hai con số nên hỏi khi chọn vải cho đồng phục xứ nhiệt đới. Thứ nhất là trở nhiệt, ký hiệu Rct, đo trên tấm nóng có bảo vệ và trả kết quả theo mét vuông nhân độ Kelvin chia watt; nó cho biết tấm vải cản dòng nhiệt đi ra khỏi cơ thể mạnh tới đâu. Thứ hai là trở kháng hơi nước, ký hiệu Ret, nói mồ hôi bay hơi qua tấm vải khó tới mức nào. Hai đại lượng này độc lập với nhau, và đó là chỗ hay hiểu nhầm: một tấm vải mỏng vẫn có thể cản hơi nước rất mạnh nếu bề mặt được tráng phủ. Với chiếc áo có lớp dựng cổ và hàng nút cài kín, con số của riêng tấm vải mới chỉ là một phần, phần còn lại nằm ở việc luồng khí có đường vào hay không.

Con số Rct dễ đọc hơn khi đặt cạnh một thang có sẵn. Tiêu chuẩn châu Âu EN 14058 dành cho quần áo bảo vệ trong môi trường mát, áp cho khoảng nhiệt độ từ âm 5 °C trở lên, chia trở nhiệt thành bốn hạng: từ 0,06 tới 0,12, từ 0,12 tới 0,18, từ 0,18 tới 0,25 và từ 0,25 trở lên, đơn vị là mét vuông nhân Kelvin chia watt. Một tấm vải đồng phục học sinh ở xứ nhiệt đới càng nằm thấp trong thang ấy càng dễ mặc, và khi có thang để đối chiếu thì con số nhà cung cấp đưa ra thôi là một dãy chữ số trơ trọi.

Có thể kiểm chứng điều này bằng cách quan sát chính học sinh Nhật vào mùa hè: nhiều trường cho phép cởi bỏ lớp áo ngoài và chỉ mặc sơ mi, đúng theo chủ trương tiết giảm dùng điều hoà. Nghĩa là ngay tại nơi sinh ra kiểu áo này, quy định cũng phải nới ra khi trời nóng.

Vì vậy, đưa nguyên bộ gakuran về mặc hàng ngày ở Việt Nam là phương án không thực tế. Điều các trường thường làm là giữ lại ngôn ngữ thị giác của kiểu áo và bỏ đi những chi tiết gây bí.

Biến Thể Các Trường Việt Nam Thường Chọn

• Giữ hàng nút, bỏ cổ đứng: thay phần cổ khép kín bằng cổ bẻ thường, vẫn giữ được dáng thẳng và hàng nút giữa thân, mà cổ không còn bí.
• Hạ phần đệm: bỏ lớp đệm cứng ở cổ và giảm đệm vai, chấp nhận áo mềm hơn để đổi lấy độ thoáng.
• Đổi vai trò của chiếc áo: nhiều trường chỉ dùng kiểu áo này cho lễ khai giảng, đội nghi thức và buổi chụp kỷ yếu, còn ngày thường vẫn mặc sơ mi.
• Chuyển sang vải mỏng hơn: chọn mặt vải nhẹ, ít nhăn, giữ được màu thẫm nhưng không dày như bản gốc.
• Giữ màu, đổi nút: dùng nút nhựa cùng tông thay cho nút kim loại dập nổi để giảm trọng lượng và tránh nóng khi đứng ngoài nắng.

Cách làm phổ biến nhất là chuyển hẳn kiểu áo này thành lớp khoác ngoài. Học sinh mặc sơ mi bên trong suốt buổi học, chỉ khoác áo vào khi chào cờ hoặc khi ra khỏi trường. Xem thêm các dáng áo khoác đồng phục cho khối lớp để hình dung phương án này.

Mấy phương án biến thể ở trên đều so được với nhau bằng một phép cân đơn giản trong buổi duyệt mẫu. Đặt cạnh nhau các chiếc mẫu cùng cỡ nhưng khác cấu hình — một chiếc theo bản gốc với nút kim loại dập nổi và lớp đệm vai đầy đủ, một chiếc dùng nút nhựa, một chiếc bỏ đệm cổ — rồi cân từng chiếc trên cân điện tử, ghi khối lượng bằng gam vào biên bản duyệt. Chênh lệch giữa các phương án hiện ra thành số, và con số ấy chính là phần trọng lượng mà học sinh phải mang trên vai suốt buổi học. Nên cân ở đúng cỡ trung bình của khối lớp, đừng lấy cỡ nhỏ nhất, và ghi luôn khối lượng của riêng cụm nút vào biên bản để đợt đặt sau còn đối chiếu khi xưởng đổi nguồn phụ liệu.

Đồng phục học sinh còn một tầng kiểm nữa không liên quan gì tới độ bền: hàm lượng chất có hại trong vải. Nhãn OEKO-TEX STANDARD 100 chia sản phẩm dệt thành bốn nhóm lớp theo mức tiếp xúc với da, trong đó đồ tiếp xúc trực tiếp với da xếp vào lớp 2, đồ mặc ngoài không tiếp xúc trực tiếp xếp vào lớp 3, còn đồ cho trẻ dưới ba tuổi nằm ở lớp 1 với ngưỡng ngặt nhất. Chiếc áo khoác cổ đứng phần lớn thời gian mặc chồng ngoài sơ mi, nhưng vành cổ và cửa tay thì áp thẳng vào da, nên khi trường hỏi giấy chứng nhận hãy hỏi luôn giấy ấy cấp cho lớp nào.

Đặt May Đồng Phục Học Sinh Lấy Nét Từ Gakuran

Khi nhà trường muốn một bộ đồng phục mang tinh thần nghiêm ngắn của kiểu áo này, điều cần chốt sớm là giữ lại chi tiết nào và bỏ chi tiết nào. Thực tế cho thấy chỉ cần giữ màu thẫm, thân áo cắt thẳng và hàng nút giữa là người nhìn đã nhận ra ngay nguồn cảm hứng, không nhất thiết phải sao chép phần cổ.

Phần còn lại nên tính theo điều kiện sử dụng thực của trường: số buổi mặc mỗi tuần, sân trường có bóng mát hay không, học sinh có phải đi bộ xa không. Đầy đủ danh mục cho một bộ đồng phục nằm trong nhóm đồng phục học sinh may theo mẫu trường, còn phần đội ngũ nghi thức thường đặt thêm mũ nón đồng phục để đồng bộ khi xếp hàng.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Áo Gakuran

Nữ Sinh Có Mặc Kiểu Áo Này Không

Trong hệ thống trường học Nhật trước đây, kiểu áo này dành cho nam sinh, nữ sinh mặc dòng áo cổ vành kiểu thủy thủ. Về sau ranh giới đó mờ dần, và trên đường phố hiện nay nó đã trở thành một kiểu thời trang mà ai mặc cũng được.

Phần Cổ Có Giặt Riêng Được Không

Những mẫu có dải lót tháo rời thì giặt riêng được phần dải đó, đây chính là công dụng ban đầu của nó. Còn bản thân viền cổ có đệm cứng thì không nên vò mạnh, vì lớp đệm dễ gãy và sau đó cổ áo không còn đứng thẳng được nữa.

Lớp đệm ấy trong nghề gọi là lớp dựng, phần lớn là loại có keo được ép dính vào mặt trái vải bằng nhiệt và lực ép. Biết vậy thì kiểm được bằng mắt và bằng tay, khỏi phải đoán. Bốn dấu hiệu cho thấy lớp dựng đã hỏng và chiếc áo nên loại: vành cổ nổi bong bóng hoặc gợn sóng nhỏ khi nhìn nghiêng dưới ánh sáng chếch, đó là chỗ keo đã tách khỏi vải; bóp nhẹ vành cổ thấy hai lớp trượt lên nhau thay vì dính liền; gập đôi vành cổ rồi buông ra mà vẫn còn nếp hằn không tự phục hồi; và mặt ngoài cổ xuất hiện vết loang cứng do keo chảy thấm ngược ra. Hai việc phòng trước cũng đơn giản: không vò mạnh vùng cổ khi giặt, và không là trực tiếp lên mặt ngoài vành cổ mà lót một tấm vải mỏng ở giữa.

Trường Ở Miền Nam Có Nên Chọn Kiểu Này Không

Nên cân nhắc theo tần suất mặc. Nếu chỉ dùng cho vài dịp trong năm thì hoàn toàn khả thi và ảnh chụp tập thể rất đẹp. Nếu định cho mặc hàng ngày thì nên bỏ phần cổ đứng ngay từ bản thiết kế, giữ lại các đường nét còn lại.

Mua Lẻ Một Bộ Cho Mục Đích Hoá Trang Thì Sao

Với nhu cầu cá nhân hoặc cho một vở diễn, điều đáng chú ý nhất vẫn là phần cổ và độ dựng của vai, vì hai chỗ đó quyết định chiếc áo trông đúng chất hay trông như áo khoác thường. Những đơn lẻ thường được may thủ công theo số đo người mặc thay vì lấy từ hàng có sẵn.