Ủng da bảo hộ là lựa chọn nằm giữa giày bảo hộ cổ thấp và ủng cao su: vừa có mũi thép, đế chống đâm xuyên như giày bảo hộ, vừa che chắn được cổ chân và bắp chân khỏi văng bắn, xỉ, mạt hàn. Trên thị trường có rất nhiều mẫu ủng, đa dạng từ kiểu dáng đến giá thành, nhưng rất ít tài liệu nói rõ từng tính năng bảo vệ thực sự có ý nghĩa gì. Bài viết dưới đây đi từ cấu tạo, cách đọc mã phân cấp cho đến cách chọn theo từng ngành nghề.

Ủng Da Bảo Hộ Khác Gì Ủng Cao Su Và Giày Bảo Hộ

Ba nhóm này thường bị gọi lẫn khi mua hàng, nhưng phạm vi bảo vệ khác hẳn nhau:

Giày bảo hộ cổ thấp/cổ lửng: nhẹ, linh hoạt, phù hợp nền khô và công việc phải đi bộ nhiều, nhưng hở phần cổ chân.
Ủng cao su: kín nước suốt chiều cao cổ ủng khi thân ủng còn lành lặn, rửa được bằng vòi – nhưng bí hơi, nặng chân và không ôm form tốt khi phải đi xa.
Ủng da: giữ được form ôm chân và độ thoát ẩm của da thật, che phủ tới bắp chân, phù hợp môi trường ẩm nhưng không ngâm nước, nhiều mảnh vụn sắc hoặc nhiệt.

Nói ngắn gọn: nước đứng, bùn lầy, rửa chuồng trại thì chọn ủng cao su đi mưa và lội nước; công trường khô, xưởng cơ khí thì chọn giày cổ thấp có mũi thép; còn ủng da dành cho công việc cần cả hai: vừa bảo vệ cơ học mạnh, vừa kín cổ chân.

Cấu Tạo Một Đôi Ủng Da Bảo Hộ

Mũi Bảo Vệ

Mũi thép hoặc mũi composite đặt ở đầu bàn chân. Theo bộ tiêu chuẩn EN ISO 20345, mũi bảo vệ phải chịu được thử va đập ở mức năng lượng 200 J – tương đương vật nặng khoảng 20 kg rơi từ độ cao khoảng một mét. Mũi composite nhẹ hơn, không dẫn điện, không bị lạnh buốt vào mùa đông và không báo ở cổng từ; mũi thép mỏng hơn nên mũi ủng gọn hơn và giá tốt hơn.

Lớp Chống Đâm Xuyên

Đặt giữa đế để chặn đinh, mảnh thép đâm từ dưới lên. Ký hiệu P là tấm kim loại truyền thống; PL và PS là vật liệu phi kim (vải kỹ thuật nhiều lớp), trong đó PS được thử bằng đinh nhọn hơn nên mức bảo vệ cao hơn. Tấm phi kim mềm, không làm cứng đế, nhưng không phủ hết diện tích bàn chân như tấm thép.

Da Thật Và Da Công Nghiệp

Da bò full-grain giữ nguyên lớp mặt cật ngoài cùng nên bền nhất, chịu trầy tốt và càng đi càng mềm theo dáng chân. Da nubuck là da cật đã chà nhám mặt ngoài, mềm và thoáng hơn nhưng bám bẩn nhanh và không đánh xi thường được.

Da công nghiệp – còn gọi là da tổng hợp hoặc da PU – thực chất là lớp nhựa polyurethane tráng trên nền vải. Nhìn bề mặt rất khó phân biệt, nhưng có ba dấu hiệu khá chắc: mặt cắt ở mép da thật lộ thớ sợi xốp không đều, còn da công nghiệp lộ nền vải dệt phẳng; da thật hút một giọt nước sau vài giây, da PU đọng giọt trên mặt; và da thật có lỗ chân lông phân bố ngẫu nhiên, da PU in vân lặp lại theo chu kỳ.

Trong môi trường dầu mỡ và nhiệt, lớp PU của da công nghiệp bong tróc và nứt sớm hơn hẳn, nên khoản chênh giá ban đầu thường bị bù lại bằng số lần cấp phát trong năm.

Đế PU Đúc Và Đế Cao Su Lưu Hoá

Đế PU được đúc trực tiếp lên mũ ủng bằng khuôn ép, tạo khối liền không cần keo dán. Đế này nhẹ, đàn hồi, êm chân khi đi bộ đường dài, chi phí sản xuất thấp. Điểm yếu là polyurethane bị thủy phân theo thời gian ngay cả khi không dùng tới, nên đôi ủng cất kho quá lâu có thể bở đế; và đế PU chịu nhiệt kém, gặp bề mặt nóng là biến dạng.

Đế cao su lưu hoá được ép nóng ở nhiệt độ cao để các mạch cao su liên kết chéo thành khối dai. Đế này chịu nhiệt tiếp xúc và chịu dầu tốt hơn hẳn, bám tốt trên nền trơn, tuổi thọ dài, nhưng nặng hơn và giá cao hơn. Khu vực hàn cắt, lò nung, trạm nhựa đường bắt buộc dùng đế cao su hoặc nitrile chứ không dùng PU. Gân đế sâu và hở giúp thoát bùn, giữ ma sát trên nền ướt.

Đọc Mã Phân Cấp SB, S1, S2, S3, S6, S7

Toàn bộ giày ủng bảo hộ theo EN ISO 20345 đều phải có mũi bảo vệ 200 J. Phần còn lại được phân cấp như sau:

SB: mức cơ bản, chỉ có mũi bảo vệ và yêu cầu chống trượt.
S1: thêm gót kín, khả năng hấp thụ năng lượng ở gót và tính chống tĩnh điện.
S1P: S1 cộng thêm lớp chống đâm xuyên.
S2: S1 cộng khả năng chống thấm và hấp thụ nước ở phần mũ ủng.
S3: S2 cộng chống đâm xuyên và đế có gân – đây là mức phổ biến nhất cho công trường xây dựng.
S6: tương đương S2 nhưng đạt thêm phép thử chống thấm toàn đôi (WR).
S7: tương đương S3 cộng thêm chống thấm toàn đôi – mức cao nhất thường gặp với ủng da.

Các mã phụ hay xuất hiện kèm theo: WR chống thấm toàn đôi, HRO đế chịu nhiệt tiếp xúc, HI cách nhiệt nóng, CI cách nhiệt lạnh, FO chịu dầu và nhiên liệu, A chống tĩnh điện, E hấp thụ năng lượng vùng gót, M bảo vệ xương bàn chân, AN bảo vệ mắt cá chân, CR chống cắt phần mũ. Bảng đối chiếu đầy đủ theo bản soát xét mới của tiêu chuẩn được uvex trình bày trong hướng dẫn EN ISO 20345.

Ký Hiệu Chống Trượt SRA, SRB Và SRC

Trên nhiều phiếu kỹ thuật đang lưu hành vẫn còn ba ký hiệu này, xuất phát từ bản soát xét năm 2011. SRA là đạt phép thử trượt trên nền gạch men phủ dung dịch chất tẩy; SRB là đạt phép thử trên nền thép phủ glycerol; SRC là đạt cả hai phép thử.

Bản soát xét mới đã bỏ ba ký hiệu riêng này, đưa chống trượt thành yêu cầu cơ bản mà mọi đôi giày ủng đều phải đạt, đồng thời giữ một phép thử bổ sung tùy chọn ghi ký hiệu SR. Vì vậy khi so hai báo giá, cần nhìn năm ban hành chứng nhận trước rồi mới so ký hiệu, tránh kết luận đôi không ghi SRC là kém bám hơn.

Chống Thấm Và Chống Nước Tạt Không Phải Một Thứ

Đây là chỗ hay hiểu sai nhất khi lập yêu cầu mua hàng. Mức S2 và S3 chỉ yêu cầu phần mũ ủng hạn chế thấm và hút nước trong một khoảng thời gian thử giới hạn – tức là chịu được nước tạt, mưa hắt, vũng nông đi qua nhanh.

Mã WR ở mức S6 và S7 mới là phép thử chống thấm toàn đôi, ủng được cho đi lại trong máng nước để kiểm tra nước có thấm vào lòng hay không. Nếu công việc phải đứng trong nước hàng giờ, ngay cả mã WR cũng không phải phương án đúng; lúc đó ủng cao su hoặc ủng liền quần mới là thứ cần trang bị.

Chọn Ủng Da Theo Ngành Nghề

Xây dựng, hạ tầng: ưu tiên mức S3 trở lên vì rủi ro lớn nhất là giẫm đinh và sắt thừa trên mặt bằng; cổ ủng cao giúp chặn đá dăm, vữa xi măng rơi vào trong.
Cơ khí, hàn cắt: chọn đế HRO, ưu tiên mẫu không dây buộc hoặc có nắp che dây để xỉ hàn không lọt xuống khe.
Trạm xăng dầu, xưởng sửa chữa máy: nền đọng dầu nhớt làm mất ma sát rất nhanh, nên chọn mã FO kèm đế cao su; nhóm giày bảo hộ lao động cổ thấp có đế chịu dầu cũng là phương án hợp lý cho vị trí không cần cổ cao.
Điện lực và bảo trì điện: lưu ý phân biệt rõ giữa “chống tĩnh điện” (mã A, để thoát tĩnh điện) và “cách điện” (bảo vệ khỏi điện áp) – hai khái niệm hoàn toàn ngược nhau và hay bị mua nhầm; thợ làm việc gần phần mang điện phải dùng giày cách điện đạt điện áp thử chứ không dùng ủng mã A.
Hóa chất, xử lý nước thải: da thường bị axit và kiềm phá nhanh; nên cân nhắc ủng cao su hoặc PVC chuyên dụng thay vì ủng da.
Kho lạnh, chế biến đông lạnh: bắt buộc có mã CI và lót giữ nhiệt; ủng thường sẽ làm chân buốt sau vài giờ.
Khai thác đá, mỏ, lâm nghiệp: nên thêm mã M bảo vệ mu bàn chân do nguy cơ đá lăn, khúc gỗ đè.

Chọn Size Và Thử Ủng Đúng Cách

Ủng chật là nguyên nhân hàng đầu khiến công nhân bỏ ủng ra giữa ca – tức là mất toàn bộ tác dụng bảo hộ. Một số nguyên tắc nên áp dụng khi đo size cho cả đội:

Thử vào cuối buổi chiều, khi bàn chân đã giãn ra tự nhiên sau một ngày đứng làm việc.
Thử cùng loại tất thực tế sẽ dùng ở công trường, không thử bằng tất mỏng.
Chỉ cần khoảng trống chừng một ngón tay trước mũi ủng; lưu ý phần mũi thép không giãn ra theo thời gian như da, nên chật mũi là chật vĩnh viễn.
Đi thử vài vòng, kiểm tra gót có bị trượt lên xuống không – gót lỏng gây phồng rộp da và sai dáng đi.

Khi mua cho cả nhà máy, nên chia nhóm theo rủi ro thực tế thay vì cấp đồng loạt một mẫu duy nhất: khối thi công dùng mức S3 hoặc S7, khối kho vận dùng S1P, khối văn phòng và giám sát chỉ cần S1. Cách phân nhóm này vừa đúng rủi ro vừa tiết kiệm ngân sách đáng kể.

Nên lấy mẫu thử hai tới ba đôi cho người làm thực tế một tuần trước khi chốt đơn lớn, và giữ lại phiếu kỹ thuật ghi rõ mã phân cấp để phục vụ hồ sơ an toàn lao động khi thanh tra. Toàn bộ các dòng ủng bảo hộ lao động đều có thông số phân cấp kèm theo từng mã để đối chiếu trước khi đặt hàng.

Dưỡng Da Để Ủng Không Nứt Và Thời Điểm Thay

Da là vật liệu sống có độ ẩm nội tại. Khi lớp dầu tự nhiên trong sợi collagen bay hơi hết, thớ da cứng lại và nứt chân chim ở đúng nếp gấp mu bàn chân – vị trí gập nhiều nhất. Vết nứt này không vá được và là đường nước thấm vào.

Cạo bùn đất ngay khi còn ướt; để khô đóng bánh thì khi cạo sẽ kéo theo lớp dầu bảo vệ trên bề mặt da.
Không hơ ủng gần lửa, lò sưởi hay phơi nắng gắt để mau khô – da sẽ co cứng, nứt chân chim và keo dán đế bị lão hóa.
Rút lót trong ra phơi riêng sau mỗi ca ẩm; nhét giấy báo vào lòng ủng để hút ẩm và giữ dáng cổ ủng.
Đánh xi hoặc dưỡng da định kỳ để duy trì khả năng chống thấm; riêng da nubuck phải dùng dạng xịt chuyên dụng, không đánh xi thường.
Với ủng ít dùng, vẫn nên lấy ra dưỡng mỗi quý một lần; da cất kho lâu ngày hỏng vì khô chứ không phải vì mòn.
Thay ủng ngay khi: gân đế mòn gần phẳng, lộ mũi thép, đế nứt ngang, bục chỉ vùng gót, hoặc ủng đã hứng một cú vật nặng rơi trực tiếp lên mũi – mũi bảo vệ chỉ được thiết kế để chịu một lần va đập lớn.

Ủng Da Chống Nước Tới Đâu Và Bao Giờ Phải Thay Đôi Mới

Ủng Da Có Chống Nước Hoàn Toàn Không?

Chỉ khi có mã WR (tương ứng mức S6 hoặc S7). Ủng da mức S2 hoặc S3 chỉ chống thấm phần mũ ủng trong thời gian giới hạn, không dùng để lội nước đứng lâu.

Mũi Thép Hay Mũi Composite Tốt Hơn?

Cả hai cùng đạt ngưỡng 200 J nên khả năng bảo vệ tương đương. Chọn composite nếu làm việc ở kho lạnh, khu kiểm soát kim loại, hoặc cần ủng nhẹ; chọn thép nếu ưu tiên chi phí và dáng mũi gọn.

Đế PU Dùng Được Bao Lâu Nếu Cất Kho Không Đi?

Polyurethane vẫn thủy phân dần dù không sử dụng, nên tồn kho quá lâu là rủi ro thật. Với kho dự phòng, nên chọn đế cao su lưu hoá, xoay vòng hàng theo thứ tự nhập trước xuất trước và kiểm tra độ đàn hồi của đế trước khi cấp phát.

Bao Lâu Thì Phải Thay Ủng Mới?

Không có mốc cố định vì phụ thuộc cường độ sử dụng. Căn cứ vào tình trạng đế, chỉ may và mũi ủng như mục trên; nhiều nhà máy đặt chu kỳ cấp phát sáu tới mười hai tháng cho khối thi công trực tiếp.

Có Nên Dùng Chung Một Đôi Ủng Cho Nhiều Ca Khác Nhau?

Không nên. Ủng không kịp khô giữa hai ca sẽ sinh nấm và mùi, đồng thời lót trong xuống cấp rất nhanh. Nếu nhà máy chạy ba ca, nên cấp riêng theo người thay vì theo vị trí làm việc.