Hải Phòng có mật độ cảng, nhà máy và trạm biến áp dày, nên số ca thao tác gần thiết bị mang điện ở đây nhiều hơn phần lớn địa phương khác. Điểm ít được để ý là cùng một mã giày, đôi cấp cho tổ điện ven biển hỏng sớm hơn hẳn đôi cấp cho xưởng khô trong nội địa. Bài viết đi theo đúng trình tự mà người phụ trách an toàn phải làm khi mua: hiểu vì sao khối cách điện xuống cấp, đọc đúng phép thử in trên tem, loại những đôi có chi tiết kim loại, kiểm hàng ngay khi nhận lô và giữ cho đôi giày sống hết vòng đời của nó.
Ranh giới đầu tiên phải kẻ xong trước khi đi tiếp. Giày cách điện là trang bị chặn dòng: đế và mũ giày làm từ vật liệu có điện trở rất cao, không nối đất, mục tiêu là không cho dòng điện đi qua người xuống nền. Giày chống tĩnh điện làm việc ngược lại, nó dẫn điện tích tích tụ trên người xuống sàn theo một đường có kiểm soát. Hai họ sản phẩm này phục vụ hai bài toán trái ngược nhau, và đi giày chống tĩnh điện khi thao tác gần thiết bị mang điện làm rủi ro tăng lên chứ không giảm.
Giày Cách Điện Trong Xưởng Ven Biển Hải Phòng Xuống Cấp Nhanh Hơn
Khả năng chặn dòng của một đôi giày nằm ở khối vật liệu liên tục bao quanh bàn chân. Khối ấy chỉ làm được việc khi còn nguyên vẹn, còn khô và còn giữ đúng cấu trúc polyme ban đầu. Môi trường ven biển tấn công cả ba điều kiện đó cùng lúc, nên chu kỳ thay giày ở Hải Phòng không thể sao chép từ định mức của một nhà máy trong khu công nghiệp khô ráo.
- Hơi muối bám lên bề mặt rồi hút ẩm từ không khí, tạo một lớp màng dẫn mỏng phủ ngoài đế và thân giày. Lớp màng này không phá vật liệu nhưng tạo đường đi vòng cho dòng rò, và nó chỉ mất khi giày được lau sạch bằng nước ngọt rồi để khô.
- Dầu mỡ và dung môi từ khu vực cơ khí làm mềm cao su, khiến đế nở, mất độ đàn hồi và dễ nứt chân chim ở chỗ gập.
- Tia cực tím trong những ca làm ngoài trời làm giòn lớp cao su ngoài. Vết rạn do nắng thường xuất hiện trước ở mép đế và ở phần cổ giày.
- Nước đọng bên trong giày sau một ca đi mưa không bay hơi kịp trong không khí ẩm, làm lớp lót mục và làm đế bong khỏi mũ giày ở đường dán.
- Hoá chất tẩy rửa mạnh dùng để cọ giày cuối ca cũng ăn vào cao su. Nhiều đôi hỏng vì cách vệ sinh chứ không vì công việc.
Hệ quả thực tế là định mức cấp phát phải viết theo điều kiện thật của từng vị trí. Một tổ trực trạm ngoài trời gần mép nước nên được đặt chu kỳ kiểm tra ngắn hơn tổ làm trong nhà điều khiển. Nếu doanh nghiệp chỉ có một con số duy nhất cho toàn công ty, con số đó sẽ vừa lãng phí ở chỗ này vừa nguy hiểm ở chỗ khác.
EN 50321-1 Và ASTM F2413 EH Là Hai Phép Thử Khác Nhau
Trên cùng một kệ hàng thường có hai họ ký hiệu, và người mua hay coi chúng như nhau. Thực tế chúng đến từ hai hệ tiêu chuẩn khác nhau, thử theo hai cách khác nhau và nói về hai mức bảo vệ khác nhau.
EN 50321-1 là tiêu chuẩn châu Âu dành riêng cho giày dùng trong công việc điện. Giày theo tiêu chuẩn này được phân cấp theo điện áp danh định của lưới, và thang chỉ dài đúng hai nấc: class 00 cho 500 V xoay chiều cùng 750 V một chiều, class 0 cho 1.000 V xoay chiều cùng 1.500 V một chiều. Bản 2018 không mở thêm nấc nào cao hơn, nên gặp một đôi giày ghi class 1 trở lên là gặp con số mượn từ thang của găng theo IEC 60903 hay thảm theo IEC 61111. Điểm quan trọng là sản phẩm được thử như một trang bị cách điện thực thụ, có cấp gắn liền với từng đôi, và vẫn phải đạt thêm EN ISO 20345, 20346 hoặc 20347 cho phần cơ học của mũi và đế.
Ký hiệu EH của hệ Mỹ theo ASTM F2413 là chuyện khác. Đế và gót phải chịu 18.000 V ở tần số 60 Hz trong một phút mà dòng rò không vượt quá 1,0 mA, và phép thử ấy tiến hành trong điều kiện khô. Bản thân tiêu chuẩn xếp EH là lớp bảo vệ dự phòng cho tình huống các biện pháp chính đã thất bại, chứ không phải lớp bảo vệ chính. Giày EH đứng trong nước hoặc trên nền ẩm coi như mất tác dụng.
Hai chữ EH không do cơ quan quản lý tự nghĩ ra: mục 1910.136 về bảo vệ bàn chân của Cơ quan An toàn và Sức khoẻ Nghề nghiệp Hoa Kỳ chỉ đặt nghĩa vụ trang bị giày cho vị trí có nguy cơ chấn thương bàn chân rồi dẫn chiếu thẳng sang bộ ASTM F2412 và F2413 để lấy phương pháp thử, nên mọi tranh cãi về trị số đều phải quay về tài liệu ASTM chứ không tra trong văn bản của cơ quan. Phía châu Âu có một cái bẫy khác dễ mắc hơn: ISO 20347 về giày dùng trong nghề nghiệp không bao trùm giày và ủng cách điện, nghĩa là một đôi ghi đạt ISO 20347 chưa hề được thử về khả năng chặn dòng. Khi duyệt catalogue, dòng chữ ISO 20347 nên được đọc là thông tin về giày lao động phổ thông, đặt sang một bên khỏi cột đánh giá cách điện.
| Nội dung | EN 50321-1 | ASTM F2413 ký hiệu EH |
|---|---|---|
| Vai trò | Trang bị cách điện có cấp điện áp | Lớp bảo vệ dự phòng |
| Cách ghi trên sản phẩm | Chỉ hai cấp: class 00 và class 0 | Chỉ hai chữ EH, không có cấp |
| Điều kiện thử | Theo quy trình của tiêu chuẩn cách điện | Điều kiện khô |
| Ứng xử khi ẩm ướt | Vẫn phải kiểm định lại theo chu kỳ | Không còn được coi là bảo vệ |
Khi nhà cung cấp không nêu được đôi giày thuộc hệ nào, câu hỏi tiếp theo nên là xin xem phiếu thử của chính lô hàng. Một bản chụp giấy chứng nhận mẫu ký từ nhiều năm trước không nói được gì về số hàng đang nằm trong kho.
Chi Tiết Kim Loại Là Thứ Phải Loại Đầu Tiên
Đây là phép lọc nhanh nhất và cũng ít tốn công nhất. Bất cứ chi tiết dẫn nào xuyên qua khối cách điện đều tạo một đường cho dòng điện đi tắt, và như vậy phá bỏ chính lý do tồn tại của đôi giày. Mũi thép, tấm lót thép chống đinh, ô-dê kim loại và móc buộc dây bằng kim loại đều thuộc nhóm phải loại.
Từ đó rút ra một quy tắc gọn cho khâu duyệt hàng. Bộ tiêu chuẩn EN ISO 20345 quy định giày từ cấp S1 trở lên phải có tính chống tĩnh điện, tức là phải dẫn điện tích xuống nền trong một dải điện trở nhất định. Chỉ tiêu dẫn điện tích đó đi ngược với chỉ tiêu chặn dòng, nên một đôi không thể vừa mang ký hiệu chống tĩnh điện của S1, S3 vừa mang cấp cách điện theo EN 50321-1. Giày cách điện tuy vẫn dựa trên phần cơ học của EN ISO 20345 nhưng phần điện thì thay hẳn bằng phép thử của EN 50321-1. Khi người bán đưa ra đôi giày ghi S3 rồi giới thiệu là hàng cách điện, đó là lúc dừng lại và hỏi lại từ đầu.
- Rê một thanh nam châm nhỏ dọc mũi giày, gót giày và mặt đế. Nam châm hút ở đâu thì ở đó có chi tiết sắt thép.
- Soi các lỗ xỏ dây. Ô-dê kim loại là dấu hiệu rõ nhất và cũng dễ bỏ sót nhất vì nhiều mẫu sơn phủ màu tối.
- Lật đế nhìn mặt tiếp đất, tìm đinh tán, vòng kim loại thoát khí hoặc vít bắt gót.
- Đọc kỹ dãy ký hiệu dập nổi trên thân giày, đối chiếu từng chữ với tài liệu của hãng thay vì đoán theo hình vẽ.
Cần lưu ý thêm rằng đôi giày chỉ là một mắt xích. Người thao tác đứng trên nền xưởng, và nền ấy cũng phải được xử lý. Nhiều đơn vị ở Hải Phòng chọn trải thảm cách điện đặt trước tủ điện tại các vị trí thao tác cố định, để lớp bảo vệ không phụ thuộc hoàn toàn vào đôi giày mà công nhân đang đi.
Kiểm Một Đôi Ngay Tại Kho Trước Khi Ký Nhận Lô
Việc kiểm nhận nên làm trong lúc xe hàng còn ở sân, không để sang hôm sau. Chỉ cần mở ngẫu nhiên vài hộp trong lô và làm đủ các bước dưới đây là đã lọc được phần lớn rủi ro.
- Đối chiếu dãy ký hiệu dập trên giày với dòng ghi trong phiếu giao hàng. Hai chỗ này lệch nhau là dấu hiệu hàng bị trộn lô.
- Tìm ngày sản xuất. Cao su có tuổi ngay cả khi nằm trong kho, nên một đôi giày sản xuất đã lâu không còn nguyên giá trị dù chưa ai đi.
- Gập đế lại một góc rộng rồi thả ra. Đế phải bật về hình dạng cũ, không để lại vết hằn trắng và không phát ra tiếng rạn.
- Soi đường dán giữa đế và mũ giày dưới ánh sáng mạnh, tìm chỗ hở, chỗ tràn keo và chỗ thiếu keo.
- Thử nam châm như phần trên đã nêu, làm trên cả chiếc trái lẫn chiếc phải vì hàng lỗi thường chỉ lệch một bên.
- Đếm số đôi theo từng cỡ và so với bảng đăng ký của tổ. Thiếu cỡ dẫn tới việc người lao động mượn tạm giày của người khác, và đó là gốc của nhiều sự cố.
Về hồ sơ, thứ cần thu là phiếu thử gắn với lô hàng thực nhận. Nếu nhà cung cấp chỉ có tài liệu giới thiệu chung của hãng, hãy ghi rõ điều đó vào biên bản nhận hàng thay vì bỏ qua. Ghi lại giúp lần mua sau có căn cứ so sánh giữa các nhà cung cấp.
Sổ Theo Dõi Từng Đôi Và Mốc Gửi Thử Lại
Trang bị cách điện khác đồ bảo hộ thông thường ở chỗ nó cần được quản lý theo từng cá thể. Mỗi đôi nên có một số hiệu riêng viết bằng bút không phai lên chỗ khuất, và số hiệu đó đi theo đôi giày suốt vòng đời.
- Sổ ghi tối thiểu năm cột: số hiệu, ngày nhập kho, ngày cấp phát, người nhận và vị trí làm việc.
- Thêm một cột cho ngày kiểm tra gần nhất và kết quả. Cột này là thứ thanh tra hỏi đầu tiên.
- Khi một đôi bị loại, ghi lý do cụ thể thay vì viết chung chung là hỏng. Sau vài chục dòng như vậy, doanh nghiệp sẽ nhìn ra kiểu hỏng nào chiếm đa số và sửa được từ gốc.
Mốc gửi thử lại phải lấy từ hướng dẫn của nhà sản xuất và quy định nội bộ của đơn vị, không tự đặt theo cảm tính. Ngoài mốc định kỳ, có ba tình huống buộc phải đưa đôi giày ra khỏi lưu thông ngay: giày bị vật nhọn đâm thủng, giày ngâm trong hoá chất hoặc dầu, và giày có vết rạn dài quá phần mép đế. Ba trường hợp này không chờ đến kỳ kiểm tra tiếp theo.
Cất Giày Giữa Hai Ca Trong Nhà Xưởng Ẩm
Phần lớn thiệt hại xảy ra ngoài giờ làm việc chứ không phải trong lúc thao tác. Đôi giày để qua đêm sai chỗ mất tuổi thọ nhanh hơn đôi giày đi cả ca dưới nắng.
- Cuối ca lau giày bằng khăn ẩm nước ngọt để lấy đi lớp muối, sau đó lau khô ngay. Không dùng xăng, dầu hoả hay dung dịch tẩy mạnh.
- Để giày khô tự nhiên nơi thoáng. Không hong bằng máy sấy, không đặt cạnh lò sưởi và không phơi trực tiếp dưới nắng gắt.
- Nhét giấy báo vò lỏng vào trong để hút ẩm và giữ dáng, thay giấy mỗi ngày trong mùa nồm.
- Xếp giày trên giá kê cao khỏi mặt sàn, tránh chồng vật nặng lên trên làm biến dạng cổ giày.
- Không cất chung tủ với can dầu, bình dung môi hay bao xi măng. Hơi hoá chất trong tủ kín cũng ăn dần vào cao su.
Trang Bị Đi Kèm Để Đủ Bộ Cho Một Ca Thao Tác
Một đôi giày tốt không tự nó tạo ra ca làm việc an toàn. Bộ trang bị cho công việc điện được thiết kế để các món bổ trợ cho nhau, và thiếu một món thì các món còn lại phải gánh phần việc không thuộc về chúng.
- Găng dùng cho công việc điện phải có cấp điện áp phù hợp với lưới đang thao tác, kiểm bằng cách bơm căng soi lỗ trước mỗi lần dùng. Nhóm hàng này nằm ở danh mục găng cao su dùng cho thợ điện.
- Ủng cổ cao thay cho giày ở những vị trí ngập nước hoặc bùn. Xem thêm nhóm ủng cao su dùng cho ngành điện để chọn theo chiều cao cổ.
- Bút thử điện, sào thao tác và bộ tiếp địa di động là nhóm dụng cụ bắt buộc trước khi chạm vào thiết bị. Toàn bộ nhóm này nằm trong danh mục trang bị và dụng cụ an toàn điện.
- Quần áo và mũ chọn theo mức rủi ro hồ quang của vị trí, không chọn theo thói quen của tổ.
Buổi bàn giao đôi giày cho người sẽ đi cũng nên được coi là một bước kỹ thuật, không phải thủ tục kho. Người nhận cần thử giày lúc cuối buổi chiều khi bàn chân đã nở, đi lại vài vòng trên nền thật của vị trí làm việc, và ngồi xổm một lần để xem cổ giày có cấn gân chân hay không. Một đôi giày đúng chuẩn nhưng chật nửa cỡ sẽ bị tháo ra trong ca, và lúc tháo ra thì mọi con số ghi trên tem đều vô nghĩa. Ghi cỡ thực tế mà người đó nhận vào sổ để lần đặt hàng sau không phải đoán lại.
Cuối cùng là phần huấn luyện ngắn đi kèm mỗi lần cấp phát. Nội dung chỉ cần ba ý và nói trong mười phút: đôi giày này chặn dòng chứ không dẫn dòng nên tuyệt đối không nối đất qua nó; giày ướt hoặc dính dầu phải báo tổ trưởng chứ không tự lau bằng dung môi; và mọi vết rạn, vết đâm dù nhỏ đều phải đổi đôi khác ngay trong ca. Ba câu này lặp lại đủ nhiều sẽ tiết kiệm hơn bất kỳ khoản đầu tư nào khác vào thiết bị.
Tóm lại, việc chọn mua ở Hải Phòng chỉ khác nơi khác ở hai chỗ: chu kỳ kiểm tra phải rút ngắn vì khí hậu ven biển, và khâu bảo quản giữa hai ca phải được viết thành quy định chứ không để mỗi người làm một kiểu. Phần còn lại giống mọi địa phương, và nó nằm gọn trong bốn việc: đọc đúng phép thử, loại chi tiết kim loại, kiểm hàng khi nhận lô, ghi sổ theo từng đôi.
