Bài viết giải thích riêng hiện tượng vẫn ngửi thấy mùi khi đã đeo mặt nạ. Quy trình đeo, kiểm tra độ kín và thay phin lọc được hướng dẫn đầy đủ trong bài hướng dẫn sử dụng mặt nạ phòng độc đúng cách. Nhưng trước cả ba nhóm lý do đó, có một giới hạn phải nói rõ: phin lọc chỉ lọc chứ không sinh ra oxy. Mặt nạ lọc khí hút chính không khí xung quanh rồi giữ chất độc lại, nên nó không dùng được ở nơi thiếu oxy, và cũng không dùng được khi nồng độ chất độc đã cao tới mức nguy hiểm ngay tức thì cho tính mạng. Hai hoàn cảnh đó bắt buộc phải dùng thiết bị cấp khí từ bình mang theo hoặc từ đường ống dẫn tới. Hầm, bể kín, silo, đáy hố ga và hầm hàng tàu là những nơi hay rơi vào trường hợp này, và đã có người chết vì đeo mặt nạ lọc khí rồi bước xuống đó.
Lý Do Thứ Nhất: Phin Lọc Mặt Nạ Phòng Độc Không Còn Làm Được Việc
Mặt Nạ Phòng Độc Không Phù Hợp Với Loại Mùi Đang Gặp
Phin Lọc Đã Hết Tuổi Thọ Nhưng Người Dùng Không Nhận Ra
Mỗi phin đều có giới hạn về thời gian và khả năng hấp thụ khí độc. Khi phin đã bão hòa, nó không còn khả năng giữ lại mùi và khí độc như ban đầu. Người dùng phổ thông thường chỉ thay phin khi thấy mùi quá rõ, nhưng lúc đó phin đã làm việc vượt quá giới hạn an toàn. Một số phin lọc trông vẫn còn mới bên ngoài nhưng vật liệu hấp thụ bên trong đã mất tác dụng. Nếu môi trường làm việc có mùi thường xuyên, phin lọc nên được thay theo lịch cố định thay vì chờ đến khi “ngửi thấy mùi”.Lịch cố định ấy đã có mốc sẵn để bám vào. Cơ quan an toàn lao động Anh khuyến nghị thay phin khí và hơi thuộc hạng dung lượng 1 ít nhất hai ngày một lần, rút xuống mỗi ngày nếu chất đang tiếp xúc gây ung thư hoặc gây mẫn cảm hô hấp, và thay phin hạng 2 ít nhất mỗi tuần. Với phin lọc hạt lắp trên mặt nạ nửa mặt hoặc toàn mặt, cùng tài liệu đặt mốc hằng ngày. Đây là mốc tối thiểu chứ không phải mốc tối ưu, nên nơi có mùi nồng vẫn phải rút ngắn thêm.
Lý Do Thứ Hai: Mặt Nạ Không Giữ Được Độ Kín Với Khuôn Mặt
Mặt Nạ Không Ôm Kín Khuôn Mặt
Nguyên nhân khiến người đeo vẫn thấy mùi là mặt nạ không ôm sát vào khuôn mặt. Khoảng hở nhỏ ở sống mũi, hai bên má hoặc dưới cằm đều có thể trở thành đường cho không khí ô nhiễm lọt vào. Những người có râu, ria mép hoặc đeo kính gọng dày thường gặp tình trạng này nhiều hơn. Lớp râu làm giảm khả năng bám sát của mặt nạ, khiến gioăng cao su không tiếp xúc hoàn toàn với da mặt. Người có kinh nghiệm thường kiểm tra độ kín bằng cách che phin lọc và hít nhẹ. Nếu thân mặt nạ xẹp xuống theo nhịp thở, độ kín đạt yêu cầu. Nếu vẫn có không khí lọt vào, cần chỉnh lại dây đeo hoặc đổi sang cỡ khác, vì cùng một model thường có ba cỡ dành cho ba tầm khuôn mặt.Thao tác che phin lọc rồi hít nhẹ có tên riêng và có giới hạn riêng. Chương trình bảo vệ hô hấp quy định tại 29 CFR 1910.134 của OSHA gọi đó là user seal check, việc phải làm mỗi lần đeo, và tách hẳn nó khỏi fit test — phép thử độ khít định lượng hoặc định tính, làm trước khi cấp phát rồi làm lại theo định kỳ. Cùng quy định này cấm dùng mặt nạ ôm khít khi có râu chen vào giữa gioăng và da mặt, đúng tình huống nêu ở trên. Nó cũng gán cho mỗi kiểu mặt nạ một hệ số bảo vệ được chỉ định, nghĩa là nồng độ bên trong luôn là một phần nhỏ của nồng độ bên ngoài, không phải số không.
Dây Đeo Bị Lỏng Hoặc Phân Bố Lực Không Đều
Nhiều người đeo mặt nạ theo thói quen cá nhân, thường kéo dây cho “vừa vừa” để đỡ khó chịu. Cách đeo này dễ chịu trong vài phút đầu, nhưng dây chùng thì mỗi lần quay đầu hoặc cúi xuống là một lần mép mặt nạ nhấc lên khỏi da. Khi dây đeo không đủ lực giữ, mặt nạ rất dễ bị xê dịch mà người đeo không nhận ra ngay. Dây đeo cần được điều chỉnh sao cho lực phân bố đều quanh đầu, không quá chặt ở một điểm và không quá lỏng ở điểm khác. Khi lực phân bố không đều, mặt nạ sẽ bị lệch mỗi khi người dùng nói chuyện, cúi đầu hoặc quay ngang. Những chuyển động nhỏ này đủ để tạo khe hở cho khí lọt vào. Ngoài ra, việc đeo sai dây còn khiến người dùng có xu hướng vô thức chỉnh lại mặt nạ bằng tay trong lúc làm việc. Thói quen này vừa làm gián đoạn công việc, vừa tăng nguy cơ nhiễm bẩn bề mặt tiếp xúc của mặt nạ. Với mặt nạ phòng độc dễ dùng, việc chỉnh dây cho đúng ngay từ đầu ca sẽ cắt được thói quen đưa tay lên sờ mặt nạ giữa lúc bàn tay đang dính hóa chất.
Lý Do Thứ Ba: Bỏ Qua Bước Kiểm Tra Vì Thấy Mặt Nạ Dễ Dùng
Nhiều dòng mặt nạ phòng độc phổ thông có thiết kế đơn giản để có thể tiếp cận nhanh. Tuy nhiên, dễ dùng không đồng nghĩa với việc có thể bỏ qua các bước kiểm tra khi sử dụng. Người trong nghề thường dành vài phút để kiểm tra gioăng, phin lọc và van thở trước khi đeo. Nếu van thở bị kẹt ở trạng thái mở, không khí bẩn đi thẳng qua cửa van đó vào trong mà không hề chạm tới phin lọc. Còn gioăng biến dạng thì mở sẵn một khe hở chạy dọc mép mặt nạ. Thực tế cho thấy rất nhiều phản ánh “mặt nạ không ăn thua” xuất phát từ việc bỏ qua các bước kiểm tra này. Khi người dùng được hướng dẫn lại cách đeo và cách kiểm tra, phần lớn phản ánh biến mất mà không phải đổi thiết bị nào.Thời Gian Đeo Liên Tục Quá Dài Làm Phin Quá Tải
Phần này vẫn nằm trong lý do thứ nhất, chỉ khác ở chỗ phin hết tác dụng vì bị dùng quá lâu trong một ca chứ không phải vì chọn sai loại. Thời gian đeo được của mặt nạ phòng độc tùy thuộc vào loại phin và nồng độ khí trong môi trường. Khi người dùng đeo liên tục quá lâu trong không gian có mùi nặng hoặc khí độc đậm đặc, phin lọc sẽ nhanh chóng bị quá tải. Nhiều người có thói quen đeo mặt nạ xuyên suốt cả ca làm việc vì an tâm hơn. Thực tế cho thấy, khi phin hoạt động liên tục thì khả năng hấp thụ giảm dần và mùi sẽ xuất hiện từ từ. Cảm giác này thường khiến người dùng nghi ngờ chất lượng mặt nạ, trong khi nguyên nhân nằm ở cách sử dụng. Phin lọc giống như một lớp vật liệu hấp thụ có giới hạn. Khi đạt đến ngưỡng bão hòa, phin không còn khả năng giữ lại khí độc như ban đầu. Đeo tiếp trong tình trạng đó còn nguy hơn không đeo, vì người dùng vẫn đứng yên làm việc và tin là mình đang được che chắn, trong khi khí độc đã đi qua phin vào phổi.Hiện tượng đang bàn có tên riêng trong tài liệu kỹ thuật là thủng phin. Lớp than hoạt tính giữ phân tử khí trên bề mặt xốp của nó, và khi phần bề mặt còn trống cạn dần thì phân tử tiếp theo đi thẳng qua. Vùng bão hoà lan từ mặt tiếp xúc vào trong, nên trước lúc mùi hiện rõ đã có một quãng phin chỉ giữ lại được một phần. Đó là lý do mốc thay đặt sớm hơn thời điểm ngửi thấy mùi, và cũng là lý do mũi người không dùng làm thiết bị cảnh báo được với những khí không mùi.
Giải pháp thực tế là chia thời gian làm việc thành các khoảng hợp lý. Người dùng nên nghỉ ngắn ở khu vực thông thoáng để giảm tải cho phin và cho hệ hô hấp được phục hồi. Trong môi trường đặc thù, nên để sẵn một cặp phin dự phòng ngay tại chỗ làm, vì phải đi bộ về kho lấy phin chính là lý do khiến người ta cố dùng nốt cặp phin đã tới hạn thay. Khi nắm được giới hạn của phin và chia ca làm thành các quãng có nghỉ, tình trạng “đeo mà vẫn thấy mùi” phần lớn tự hết, và người dùng giữ được mức bảo vệ hô hấp an toàn.Bảo Quản Mặt Nạ Sao Cho Giữ Được Hiệu Quả Lọc
Đây vẫn thuộc lý do thứ nhất, vì bảo quản sai làm hỏng phin trước cả khi nó được đưa vào sử dụng. Việc bảo quản sai cách gây hại đến tuổi thọ và tính ứng dụng thực tế của thiết bị, dù chất lượng ban đầu của sản phẩm có tốt đến đâu. Sau khi sử dụng, mặt nạ cần được cất trong túi hoặc hộp kín, tránh tiếp xúc ánh nắng mặt trời và tránh nơi có độ ẩm cao. Ánh nắng kéo dài có thể làm cao su mất độ đàn hồi, trong khi môi trường ẩm ướt lại âm thầm làm giảm khả năng hấp thụ của phin lọc, kể cả khi phin chưa từng dùng. Nhiều người chỉ nhìn hạn in trên phin mà quên rằng một chiếc phin nằm trong tủ ẩm suốt mùa mưa đã hút no hơi nước từ trước khi được bóc ra dùng lần đầu.Có một thực hành được chính cơ quan an toàn lao động Anh khuyến nghị mà gần như không tốn kém: ghi ngày bóc phin ra khỏi bao lên chính thân phin bằng bút dầu. Hạn in trên vỏ là hạn của chiếc phin còn nguyên bao kín; đồng hồ thật của nó bắt đầu chạy từ lúc lớp than hoạt tính gặp không khí trong phòng, kể cả những ngày phin nằm im trong tủ. Có ngày bóc bao ghi sẵn thì tổ trưởng nhìn một cái là biết chiếc nào tới hạn, thay cho việc hỏi từng người xem đã dùng bao lâu rồi ghi lại theo trí nhớ.
Sau khi dùng xong, người dùng nên chủ động lau sạch phần tiếp xúc với da bằng khăn mềm và khô. Phần tiếp xúc này thường tích tụ mồ hôi, bụi mịn và dầu từ da mặt, nếu để lâu ngày sẽ khiến gioăng cao su nhanh bị lão hóa. Khi gioăng mất độ mềm và độ bám, cả bộ mặt nạ sẽ khó ôm sát khuôn mặt, dẫn đến hiện tượng hở khí dù dây đeo vẫn còn chắc. Trong thực tế làm việc, những đơn vị có quy trình bảo quản rõ ràng, phân khu lưu trữ riêng cho mặt nạ và phin lọc thường ít gặp phản ánh về tình trạng “đeo mà vẫn ngửi thấy mùi”. Ngược lại, ở những môi trường sử dụng mặt nạ lọc khí một cách tùy tiện, mặt nạ dễ bị ẩm, bám bẩn và xuống cấp nhanh chóng, khiến mức bảo vệ tụt xuống mà người dùng không nhận ra ngay, vì gioăng chai cứng dần qua từng tuần chứ không hỏng gọn trong một ngày.Cách Kiểm Tra Gioăng, Van Thở Và Phin Lọc Trước Ca Làm
Đây là phần thao tác cụ thể cho lý do thứ ba, tức là bước kiểm tra hay bị bỏ qua nhất. Trước tiên, người dùng nên kiểm tra toàn bộ phần gioăng tiếp xúc với khuôn mặt. Gioăng phải còn mềm, đàn hồi tốt, không bị chai cứng, không xuất hiện vết nứt nhỏ hay dấu hiệu bong tróc. Chỉ một khe hở rất nhỏ ở gioăng cũng đủ khiến không khí bẩn len vào khi hít, vì không khí luôn chọn đường có sức cản thấp nhất, mà lách qua khe hở thì nhẹ hơn nhiều so với đi xuyên lớp than hoạt tính. Tiếp theo, người dùng cần chú ý đến van thở. Người dùng nên dùng tay nhấn nhẹ để kiểm tra độ đàn hồi và quan sát xem van có đóng mở linh hoạt hay không. Một van thở bị kẹt có thể khiến hơi thở bị đọng lại bên trong, gây cảm giác bí, khó chịu và tăng nguy cơ hít phải khí ô nhiễm. Phin lọc cũng là phần cần được kiểm tra kỹ. Người dùng nên quan sát bề mặt phin tìm ra dấu hiệu như ẩm ướt, móp méo, rách lớp vỏ ngoài hoặc đổi màu so với ban đầu. Phin đã ẩm nghĩa là lớp than bên trong đã bị hơi nước chiếm chỗ, còn phin móp thì vỏ có thể đã nứt và mở một đường tắt cho khí đi vòng qua lớp lọc. Ngoài việc quan sát, người dùng nên thực hiện thử độ kín của mặt nạ bằng thao tác rất đơn giản. Người dùng dùng tay che kín phin lọc, sau đó hít thở nhẹ và đều. Nếu mặt nạ áp sát vào khuôn mặt và tạo cảm giác hơi hút vào, điều đó cho thấy độ kín vẫn đạt yêu cầu. Ngược lại, nếu người dùng vẫn hít được không khí dễ dàng hoặc cảm nhận luồng gió lọt vào từ các mép mặt nạ, thì chiếc mặt nạ đó cần được chỉnh lại hoặc đổi bộ phận liên quan trước khi sử dụng tiếp.
Là chuyên viên phát triển sản phẩm và kiểm định thiết bị bảo hộ lao động, tôi am hiểu sâu về các dòng sản phẩm như mũ bảo hộ, kính chống bụi, găng tay cách điện, giày chống trượt, mặt nạ phòng độc… Tôi thường xuyên cập nhật các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế (CE, ANSI, TCVN…) để đưa ra giải pháp bảo hộ tối ưu, đồng thời kiểm tra chất lượng sản phẩm đầu ra trước khi cung cấp ra thị trường.
